رسانه
رسانه

یک آیه در روز



855) سوره اعراف (7) آیه84 وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْ

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


855) سوره اعراف (7) آیه84


وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ


30 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


و بار م بر سر ایشان چه بارانی! پس بنگر که چگونه بود عاقبت مجرمان!


نکات ادبی


الْمُجْرِمینَ

قبلا بیان شد که ماده «جرم» را در اصل به معنای «قطع » می‌دانند، چنانکه به چیدن میوه از درخت «جَرْم» و «جِرَام‏»، و به میوه چیده شده «ثمر جریم» گویند و از مهمترین کاربردهای این ماده، کاربرد آن در معنای «جُرم» و «گناه» است و به فرد گنا ار «مُجرم» گویند، و این کاربرد بقدری شایع است که برخی از اهل لغت بر این باورند که اساسا ماده «جرم» نه در مورد هرگونه قطع ی، بلکه در خصوص «قطع ی که بر خلاف اقتضای حق باشد» به کار می‌رود؛ و به این جهت به «گناه»، «جُرم» گفته می‌شود که موجب انقطاع انسان از خداوند می‌گردد.


در تفاوت «ذنب» و «جُرم» گفته‌اند به گناه از این جهت «ذنب» گفته می‌شود که دنباله ناپسندی (از مذمت دیگران تا عقوبت) در پی دارد [کلمه «ذنب» به معنای دم هم هست] ، اما از این جهت «جُرم» گفته می‌شود که شخص را از آنچه انجامش برعهده او واجب است قطع و جدا می‌کند.


از کاربردهای شایع این ماده، کاربرد آن در باب افعال (إجرام) است (کلمه «مُجرِم» هم اسم فاعل از همین باب است) و در تفاوت «جَرم» (لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى‏ أَلاَّ تَعْدِلُوا؛ مائده/8) و «إِجرام» (فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذینَ أَجْرَمُوا؛ روم/47) گفته‌اند که در إجرام، تاکید بر فاعلِ جُرم، و ملاحظه نقش او در کاری است که به وقوع پیوسته است.


جلسه 634 http://yekaye.ir/al-kahf -53/


حدیث


1) از صادق ع روایت شده است که رسول الله ص فرمودند:


هر با پسر نوجوانی مقاربت کند، روز قیامت در حالی آورده می‌شود که جُنُب است و آب دنیا او را پاک نکرده، و خداوند بر او غضب کرده، او را لعنت می‌کند و جهنم برایش آماده شده و بدجایگاهی است.


سپس فرمود: همانا وقتی مردی بر مردی وارد می‌شود عرض به لرزه درمی‌آید؛ و همانا مردی که خود را در اختیار مردان قرار دهد، خداوند او را بر پل جهنم زندانی می‌کند تا اینکه کار حسابرسی از خلایق بسر آید؛ سپس دستور می‌دهد که او را به جهنم درافکنند؛ پس در هر طبقه‌ای عذاب شود و همین طور طبقه به طبقه سقوط کند تا به پایین‌ترین طبقه برسد و از آن خارج نگردد.


الکافی، ج‏5، ص544


عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص


مَنْ جَامَعَ غُلَاماً جَاءَ جُنُباً یَوْمَ الْقِیَامَةِ لَا یُنَقِّیهِ مَاءُ الدُّنْیَا وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ‏ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً.


ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الذَّکَرَ لَیَرْکَبُ الذَّکَرَ فَیَهْتَزُّ الْعَرْشُ لِذَلِکَ وَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیُؤْتَی فِی حَقَبِهِ فَیَحْبِسُهُ اللَّهُ عَلَی جِسْرِ جَهَنَّمَ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ حِسَابِ الْخَلَائِقِ ثُمَّ یُؤْمَرُ بِهِ إِلَی جَهَنَّمَ فَیُعَذَّبُ بِطَبَقَاتِهَا طَبَقَةً طَبَقَةً حَتَّی یُرَدَّ إِلَی أَسْفَلِهَا وَ لَا یَخْرُجُ مِنْهَا.


 


2) از صادق ع روایت شده است:


رسول الله ص لعنت کرد مردانی که خود را شبیه ن می‌کنند؛ و نی که خود را شبیه مردان می‌کنند.


سپس فرمود: آنان مردانِ ‌بازند و نیز نی که با هم نکاح می‌کنند.


الکافی، ج‏5، ص550


عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:


لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمُتَشَبِّهِینَ مِنَ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ وَ الْمُتَشَبِّهَاتِ مِنَ النِّسَاءِ بِالرِّجَالِ.


قَالَ: وَ هُمُ الْمُخَنَّثُونَ وَ اللَّاتِی یَنْکِحْنَ بَعْضُهُنَّ بَعْضاً.


 


3) روایت شده است که برده‌ای را به نزد عمر بردند که ارباب خود را به قتل رسانده بود و او دستور داد که وی را بکشند.


حضرت علی ع او را خواست و از او پرسید: آیا تو اربابت را کشتی؟


گفت: بله.


فرمود: چرا او را کشتی؟


گفت: او بر من چیره شد و به زور با من کرد.


به اولیای مقتول فرمود: آیا وی را دفن کرده‌اید؟


گفتند: بله.


فرمود: چه موقع او را دفنن کردید؟


گفتند: الان.


به عمر فرمود: این جوانک را در زندان نگه بدار و در موردش اقدامی نکن تا سه روز بگذرد.


سپس به اولیای مقتول فرمود: شما هم بعد از سه روز حاضر شوید.


چون سه روز گذشت آنان حاضر شدند و حضرت علی ع دست عمر را گرفت و بیرون آمدند و بر سر قبر آن مقتول رسیدند. حضرت علی ع به اولیای مقتول فرمود: این قبر رفیق شماست؟


گفتند: بله.


فرمود: آن را بشکافید. پس شکافتند تا به سنگ لحد رسیدند. فرمود: مرده را بیرون آورید. به کفنهای درون قبر نگریستند و او را نیافتند و ایشان را از مساله خبردار د.


حضرت علی ع فرمود: الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر. نه دروغ گفتم و نه به من دروغ گفتند. خودم از رسول الله ص شنیدم که می‌فرمود: هر از امت من که کار قوم لوط را انجام دهد و بر این امر بمیرد تا زمانی که در قبرش گذاشته شود به او مهلت می‌دهند. سپس بعد از اینکه او را در قبر نهادند بیش از سه روز نمی گذرد تا اینکه زمین او را به زمره قوم لوطی که هلاک شدند پرتاب می‌کند و با آنان محشور می‌گردد.


مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، ج‏2، ص: 364؛ شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار (ابن حیون)، ج‏2، ص: 320


أَبُو الْقَاسِمِ الْکُوفِیُّ وَ الْقَاضِی النُّعْمَانُ فِی کِتَابَیْهِمَا قَالا:


رُفِعَ إِلَی عُمَرَ أَنَّ عَبْداً قَتَلَ مَوْلَاهُ فَأَمَرَ بِقَتْلِهِ فَدَعَاهُ عَلِیٌّ ع فَقَالَ لَهُ أَ قَتَلْتَ مَوْلَاکَ؟


قَالَ نَعَمْ.


قَالَ فَلِمَ قَتَلْتَهُ؟


قَالَ غَلَبَنِی عَلَی نَفْسِی وَ أَتَانِی فِی ذَاتِی!


فَقَالَ لِأَوْلِیَاءِ الْمَقْتُولِ أَ دَفَنْتُمْ وَلِیَّکُمْ؟


قَالُوا نَعَمْ.


قَالَ وَ مَتَی دَفَنْتُمُوهُ؟


قَالُوا السَّاعَةَ.


قَالَ لِعُمَرَ احْبِسْ هَذَا الْغُلَامَ فَلَا تُحْدِثْ فِیهِ حَدَثاً حَتَّی تَمُرَّ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ؛ ثُمَّ قَالَ لِأَوْلِیَاءِ الْمَقْتُولِ إِذَا مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ فَاحْضُرُونَا.


فَلَمَّا مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ حَضَرُوا فَأَخَذَ عَلِیٌّ ع بِیَدِ عُمَرَ وَ خَرَجُوا ثُمَّ وَقَفَ عَلَی قَبْرِ الرَّجُلِ الْمَقْتُولِ فَقَالَ عَلِیٌّ لِأَوْلِیَائِهِ: هَذَا قَبْرُ صَاحِبِکُمْ؟


قَالُوا نَعَمْ.


قَالَ احْفِرُوا. فَحَفَرُوا حَتَّی انْتَهَوْا إِلَی اللَّحْدِ. فَقَالَ: أَخْرِجُوا مَیِّتَکُمْ! فَنَظَرُوا إِلَی أَکْفَانِهِ فِی اللَّحْدِ وَ لَمْ یَجِدُوهُ؛ فَأَخْبَرُوهُ بِذَلِکَ.


فَقَالَ عَلِیٌّ: اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ؛ وَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ مَنْ یَعْمَلْ مِنْ أُمَّتِی عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ ثُمَّ یَمُوتُ عَلَی ذَلِکَ فَهُوَ مُؤَجَّلٌ إِلَی أَنْ یُوضَعَ فِی لَحْدِهِ فَإِذَا وُضِعَ فِیهِ لَمْ یَمْکُثْ أَکْثَرَ مِنْ ثَلَاثٍ حَتَّی تَقْذِفَهُ الْأَرْضُ إِلَی جُمْلَةِ قَوْمِ لُوطٍ الْمُهْلَکِینَ فَیُحْشَرُ مَعَهُمْ.


 


4) از صادق ع روایت شده است:


هنگامی که قوم لوط د آنچه د، زمین به پیشگاه پروردگارش گریست تا حدی که اشک‌هایش به آسمان رسید؛ و آسمان هم گریست تا حدی که اشکهایش به عرش رسید؛ پس خداوند به آسمان وحی فرمود که آنان را سنگباران کن؛ و یه زمین وحی فرمود که آنان را در خود فرو ببر.


ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص264؛ تفسیر العیاشی، ج‏2، ص159[1]


أَبِی ره قَالَ حَدَّثَنِی سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:


لَمَّا عَمِلَ قَوْمُ لُوطٍ مَا عَمِلُوا بَکَتِ الْأَرْضُ إِلَى رَبِّهَا حَتَّى بَلَغَتْ دُمُوعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَ بَکَتِ السَّمَاءُ حَتَّى بَلَغَتْ دُمُوعُهَا إِلَى الْعَرْشِ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى السَّمَاءِ أَنِ احْصِبِیهِمْ وَ أَوْحَى إِلَى الْأَرْضِ أَنِ اخْسِفِی بِهِمْ.


 


5) از صادق ع روایت شده است که حرمت مقاربت با ، بسیار بزرگتر از حرمت کاری است؛ که همانا خداوند امتی را به خاطر حرمت اولی هلاک فرمود؛ اما هیچ ی را به خاطر حرمت دومی هلاک نفرمود.


 الکافی، ج‏5، ص544


عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ‏:


حُرْمَةُ الدُّبُرِ أَعْظَمُ مِنْ حُرْمَةِ الْفَرْجِ إِنَّ اللَّهَ أَهْلَکَ أُمَّةً بِحُرْمَةِ الدُّبُرِ وَ لَمْ یُهْلِکْ أَحَداً بِحُرْمَةِ الْفَرْجِ.


تدبر


1) «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ»


بعد از اینکه در آیه قبل از نجات حضرت لوط سخن گفت در این آیه به عذ که بر آنان فرستاده شد اشاره می‌کند و می‌فرماید «و بار م بر سر ایشان، چه بارانی!» و در جای دیگر شرح داد که این باران، بارانی از سِجّیل (سنگ-گِل) بود: «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّیل‏» (حجر/84) آن هم سِجّیلی فشرده و درهم‌تنیده: «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْها حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُود» (هود/82) و اینجاست که باید عاقبت مجرمان را نظاره‌گر بود.


 


2) «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ»


در اینجا برای نزول عذاب بر آنان، از تعبیر «مطر» که عموما برای بارش باران استفاده می‌شود، استفاده شد؛ چرا؟


الف. این با چنانکه در آیات دیگر آمده، بارش سجیل (سنگ-گِل) است و می‌خواهد نشان دهد که این سجیل‌ها به تعداد بسیار زیاد و پیاپی بر سر آنان فرود آمد؛ همانند اینکه از آسمان سنگ ببارد. (مجمع البیان، ج‏4، ص685)


ب. با توجه به آیات دیگر، می‌دانیم که این بارش، نه بارش آب، بلکه بارش سنگ بوده است؛ اما همین که تعبیر «سجیل» را در این آیه نیاورد و فقط بر تعبیر با تاکید کرد، چه‌بسا می‌خواهد با آوردن واژه باران - که بارش آن عامل تطهیر و پاکی بوده است - به طور غیرمستقیم بر پاک و تطهیر زمین اشاره کند؛ گویی آنان با این عمل شنیع خود آلودگی‌ای در زمین پدید آورده بودند و خداوند با بارشی آن آلودگی را پاک کرد.


ج. چه‌بسا می‌خواهد با این تعبیر نشان دهد که باطن و حقیقتِ این عذاب خداوند، رحمتی بر جهانیان بوده است؛ در واقع، این بارش، که آن ناپاکان را از روی زمین پاک می‌کرد، اگرچه برای خود ناپاکان، مصداق غضب و عذاب بود، اما برای جهان و جهانیان رحمت است.


د. [می‌خواهد نشان دهد] تغییر راه فطرت، ( ى جنسى از طریق ، و ‏بازى،) تغییر نعمت را به دنبال دارد. به جاى باران، سنگ مى‏بارد؛ چنانکه در دعاى کمیل مى‏خوانیم «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَم: خدایا ببخش و بیامرز گناهانی را که نعمتها را تغییر می‌دهد‏» (تفسیر نور، ج‏4، ص113)


ه. ...


 


3) «کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ؛ وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً»


ابتدا آنان را «غابرین: برجای ماندگان» خواند و سپس از نزول عذاب بر آانان سخن گفت؛ عذ که آنان را به جهان دیگر منتقل کرد.


می‌دانیم که تعبیر «برجای مانده» را در مورد ی به کار می‌برند که در مسیری باشد و دیگران بروند و او بماند.


چه‌بسا می‌خواهد نشان دهد که اینان به جای همراهی با حضرت لوط ع در موقعیتی که داشتند برجای ماندند؛ و اگر ی با اراده خود رفتن به سوی خدا را انتخاب نکند، با عذاب او را بدانسو می‌برند.


 


4) «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ»


قهر و غضب الهى مخصوص آ ت نیست، گاهى نیز در همین دنیاست و انسان را گاهی به عذاب استیصال [عذ که دست انسان از همه جا بریده می‌شود] مبتلا می کند. (مجمع البیان، ج‏4، ص685؛ تفسیر نور، ج‏4، ص113)


 


5) «فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ»


از تاریخ و سرنوشت دیگران عبرت بگیریم. قهر خداوند مخصوص یک دسته از مجرمان نیست، همه مجرمان به هوش باشند که سنّت الهى استثنا بردار نیست. (تفسیر نور، ج‏4، ص113)


 


6) «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ»


در ، یکی از مجازات‌هایی که برای انی که مرتکب عمل شنیع لواط و اقدام گرایانه می‌شوند، قرار داده است «سنگسار» است. چه‌بسا، این آیه به نحوی به فلسفه این مجازات اشاره دارد؛ چرا که خداوند انی را که مرتکب این عمل شدند با سنگباران عذاب نمود؛ و سپس هشدار داد که این عاقبت چنین مجرمانی است.


7)


اگر قوم لوط به خاطر عمل گرایانه‌شان عذاب شدند؛ و خداوند آنان را بدین سبب مجرم خواند و تصریح کرد که از عاقبت این مجرمان عبرت بگیرید، پس اگر هر جامعه دیگری هم این عمل در میانشان عادی و رایج شود، باید منتظر عذاب الهی باشند.


تطبیق بر روز


برخی می‌گویند اگر خداوند گرایان را چنین عذاب می‌کند پس چرا بر جوامع غربی که دچار این رویه شده‌اند عذ نازل نمی‌شود؟


در پاسخ به چند نکته باید توجه کرد:


الف. قوم لوط این گونه نبود که همان روز اولی که به این کار اقدام د عذاب شوند. در برخی روایات تاریخی آمده که حضرت لوط چهل سال قومش را مورد انذار قرار داد تا عذاب الهی سر رسید. در واقع، ابتدا باید اتمام حجت شود؛ و اتمام حجت، یک امر یک شبه نیست.


ب. این گناه در میان آنان فراگیر شده بود. قرآن کریم در آیات دیگر، به مجادله حضرت ابراهیم با فرشتگان الهی درباره قوم لوط اشاره‌ای کرده و در برخی روایات [و نیز در کتاب مقدس یان) در توضیح این آمده که وی از خداوند خواست که عذاب را به تاخیر بیندازد چون احتمالا مومنانی در این شهر هستند و از رقم 50 نفر احتمال داد و همین طور این رقم را کاهش داد تا اینکه فرشتگان گفتند جز یک خانه (ذاریات/36؛ که علی‌القاعده همان خانه حضرت لوط ع است)، ی نیست که این گونه نباشد. در واقع، عذاب استیصال زمانی سرمی‌رسد که فراگیری گناه خیلی جدی شده باشد؛ در حالی که امروزه علی‌رغم تبلیغات شدیدی که برای عادی‌سازی این عمل شنیع انجام می‌شود و حتی آن را در زمره قرار داده‌اند و انسان‌های شرافتمندی را که با عادی شدن این عمل شنیع مخالفت می‌کنند را ضد معرفی می‌کنند، با این حال، آمارهای خودشان از تعداد بسیار کم افرادی که خود را گرا می‌دانند (مثلا در کمتر از 2 درصد[2])؛ و از همینها هم تعداد بسیار کمی به ازدواج گرایانه اقدام می‌کنند. (حدود 10 درصد از اینها، یعنی کمتر از 2/. درصد از آن جامعه[3]).[4]


ج. اگرچه طبق توضیح فوق، نزول عذاب استیصال [عذ که همه را نابود کند و راه فراری نگذارد] بسیار بعید است، اما مراتبی از عذاب خداوند در این جوامع مشاهده می‌شود. ساده‌ترینش همین شیوع بیماری‌های بی‌سابقه‌ای همچون ایدز در جهان است، که اولا عامل اصلی انتقال آن روابط است و ثانیا طبق آمارهای رسمیِ همان کشورها با اینکه آمار گرایان حدود 2 درصد این جوامع هم نمی‌شود، شیوع این بیماری‌ها در گرایان چندین برابر افراد غیر ت؛ به طوری که در بر اساس تحقیقاتی که انجام شده، احتمال ابتلای به hiv در مردان گرا 50 برابر بیش از مردان طبیعی می‌باشد و مرگ و میرهای ناشی از آن هم در میان اینها 15 برابر بیشتر بوده است.[5] از این گذشته، شیوع این روابط، بشدت پایه‌های زندگی اجتماعی این جوامع را سست کرده است، به طوری که امروزه بسیاری از متفکران غربی، این اقدام را نه از باب دغدغه دینی، بلکه از زاویه مضرات اجتماعی شدیدی که در جامعه‌شان به ارمغان آورده، مورد نقد قرار می دهند. (مثلا مراجعه کنید به مقاله "debating homo uality :understanding two views" نوشته‌ی peter sprig در https:// s.frc.org/ef/ef11j33.pdf )


 


جمع‌بندی حکایت قوم لوط در سوره اعراف (آیات 80-84)


«وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ؛ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ؛ وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ؛ فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ؛ وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ»


1) این آیات بوضوح نشان می‌دهد مهمترین گناه قوم لوط که عامل عذاب آنها شد، همین شیوع عمل لواط (رفتار گرایانه) در میان آنان بوده است. حضرت لوط ابتدا آنان را به خاطر انجام «ال » مذمت می‌کند (که گفته شد که کاربرد این واژه در مورد روابط غیرمجاز بسیار متداول است) و سپس تصریح می‌کند که آنان مردانشان به جای اینکه روابط را با ن انجام دهند، به سراغ مردان می‌رفتند؛ و این مطلب را با تاکیدات متعدد («إنّ» ، حرف «لـ» بر روی فعل، و آوردن جمله اسمیه) مورد تاکید قرار می‌دهد؛ و سپس با «مسرف» خواندن آنان تاکید می‌کند که آنان انی‌اند که «از حد و اندازه‌ای که خداوند مقرر فرموده، می‌کنند و به حق خویش راضی نیستند». سپس از نجات حضرت لوط از میان اینان سخن می‌گوید و نهایتا از عذاب آنان؛ و آنان را «مجرم» می‌خواند و عذاب را ناشی از «مجرم» بودنشان می‌شمرد.


آیا این همه تصریح کافی نیست که یقین کنیم رفتارهای گرایانه آنان بود که ایشان را سزاوار چنان عذ کرد؟


 


2) با اینکه نوک پیکان مواخذه حضرت لوط متوجه انی بود که عمل گرایانه انجام می‌دادند، اما وقتی عذاب آمد، علاوه بر آنان، زن لوط را هم دربرگرفت؛ در حالی که او قطعا خودش رفتار گرایانه نداشته است؛ بلکه از این جهت با آنان عذاب شد که کار آنان را تایید می‌کرد؛ و خداوند او را هم جزء مجرمانی که باید از عاقبتشان عبرت گرفت معرفی کرد. در واقع، انی هم که از گرایان دفاع می‌کنند، از منظر الهی واقعاً در زمره آنان محسوب می‌شوند.


 




[1] . عیاشی با سند دیگری مطلب را به صادق ع می‌رساند: عن الس ی عن أبی جعفر عن أبیه. اما عبارات دقیقا همین است.


[2] . https://www.statista.com/statistics/248822/american-adults-who-identify-as-lesbian-gay-or-bi ual-by-gender/


[3] . https://news.gallup.com/poll/212702/lgbt-adults-married- -spouse.aspx


[4] . این در حالی است که در به عنوان یک کشوری که این عمل شنیع را در سال 2013 قانونی کرده‌، خودشان علی‌رغم تبلیغات فراوان، ادعا می‌کنند آمار انی را که م ع قانونی شدنِ این کار شده‌اند ظرف 20 سال گذشته از حدود 27 درصد به 64 درصد رسیده https://www.statista.com/statistics/217962/opinion-of-legalization-of-same- -marriages-in-the-us/


[5] . dyana bagby, "gay, bi men 50 times more likely to have hiv: cdc reports hard data at national hiv prevention conference," washington blade, august 28, 2009.


 




جمعبندی حکایت قوم لوط در سوره اعراف (آیات 80-84)

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


«وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ؛ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ؛ وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ؛ فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ؛ وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ»


1) این آیات بوضوح نشان می‌دهد مهمترین گناه قوم لوط که عامل عذاب آنها شد، همین شیوع عمل لواط (رفتار گرایانه) در میان آنان بوده است. حضرت لوط ابتدا آنان را به خاطر انجام «ال » مذمت می‌کند (که گفته شد که کاربرد این واژه در مورد روابط غیرمجاز بسیار متداول است) و سپس تصریح می‌کند که آنان مردانشان به جای اینکه روابط را با ن انجام دهند، به سراغ مردان می‌رفتند؛ و این مطلب را با تاکیدات متعدد («إنّ» ، حرف «لـ» بر روی فعل، و آوردن جمله اسمیه) مورد تاکید قرار می‌دهد؛ و سپس با «مسرف» خواندن آنان تاکید می‌کند که آنان انی‌اند که «از حد و اندازه‌ای که خداوند مقرر فرموده، می‌کنند و به حق خویش راضی نیستند». سپس از نجات حضرت لوط از میان اینان سخن می‌گوید و نهایتا از عذاب آنان؛ و آنان را «مجرم» می‌خواند و عذاب را ناشی از «مجرم» بودنشان می‌شمرد.


آیا این همه تصریح کافی نیست که یقین کنیم رفتارهای گرایانه آنان بود که ایشان را سزاوار چنان عذ کرد؟


 


2) با اینکه نوک پیکان مواخذه حضرت لوط متوجه انی بود که عمل گرایانه انجام می‌دادند، اما وقتی عذاب آمد، علاوه بر آنان، زن لوط را هم دربرگرفت؛ در حالی که او قطعا خودش رفتار گرایانه نداشته است؛ بلکه از این جهت با آنان عذاب شد که کار آنان را تایید می‌کرد؛ و خداوند او را هم جزء مجرمانی که باید از عاقبتشان عبرت گرفت معرفی کرد. در واقع، انی هم که از گرایان دفاع می‌کنند، از منظر الهی واقعاً در زمره آنان محسوب می‌شوند.


 




854) سوره اعراف (7) آیه83 فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْر

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


854) سوره اعراف (7) آیه83


فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ


29 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


پس او و خانواده‌اش را نجات دادیم؛ جز همسرش را که در زمره ماندگان بود.


اختلاف قرائت[1]


نکات ادبی


الْغابِرینَ

در مورد ماده «غبر» برخی بر این باورند که در اصل بر دو معنای متغایر دل دارد: یکی باقی ماندن، و دیگری رنگ تیره؛ و «غبار» را هم به خاطر این رنگ تیره‌اش غبار نامیده‌اند (معجم المقاییس اللغة، ج‏4، ص408) اما بسیاری از اهل لغت، معنای اصلی این ماده را همان معنای اول می‌دانند و گفته‌اند وجه تسمیه «غبار» هم آن است که بعد از برخاستن گرد و خاک، بر روی اشیاء باقی می‌ماند؛ و به مناسبت رنگ تیره آن، برای اشاره به رنگ تیره هم به کار رفته است. (مفردات ألفاظ القرآن، ص601؛ حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص190)


بدین ترتیب معنای اصلی این ماده آن چیزی است که بعد از گذشتن و رفتن چیزهایی که همراهش است، برجای می‌ماند (مفردات ألفاظ القرآن، ص601) و بدین ترتیب، تفاوتش با کلماتی مانند «بقاء» و «مکث» (= درنگ ) این است که دو شرط دارد: یکی اینکه از جمله و در زمره امور دیگری بوده باشد؛ و دوم اینکه از آن امورِ همراه خود بازمانده و جدا شده باشد. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص190)


اسم فاعل این ماده «غابر» می‌باشد که در قرآن کریم 7 بار به صورت «الْغابِرینَ» به کار رفته و در تمامی موارد، در مورد زن حضرت لوط ع است که در میان قومش باقی ماند و با آنان به عذاب مبتلا شد.


«غَبَرَة» از غُبار گرفته شده، به معنای غباری است که بر روی چیزی نشسته باشد ویا به معنای چیزی است که به رنگ غبار (رنگ تیره) در آمده باشد و در آیه «وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ» (عبس/40) برخی آن را کنایه از اینکه از شدت غم، رنگ رخسارشان تغییر کرده، دانسته؛ و آن را شبیه آیه «ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا» (نحل/58) قلمداد کرده‌اند (مفردات ألفاظ القرآن، ص601) و برخی آن را همان باقی ماندن غبار بر رخسار آنان دانسته‌اند که منظور غبار تعلقات مادی و دنیوی است که باطنش در قیامت مجسم گردیده است؛ و این معنا مناسبت دارد با محجوب و ظلمانی بودن رخساره آنان؛ و تقابل آن با آیه «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ» (عبس/38) را مؤید این معنا دانسته‌اند. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص190)


ماده «غبر» در قرآن کریم فقط 8 بار آمده است.


کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ

این جمله «صفت» ‌برای «امرأته» است. درباره اینکه علی‌رغم اینکه «إمرأة» به معنای «زن» است و فعل مربوطه هم به صورت مونث (کانت) آمده، چرا تعبیر «الغابرات» به کار نرفته، برخی گفته‌اند چون آیه اشاره به باقی ماندن او در میان مردان قوم لوط است که به عذاب گرفتار شدند (یعنی: او از زمره آن مردان باقی‌مانده بود) (مجمع البیان، ج‏4، ص684)؛ و می‌تواند مذکر بودن تعبیر «الغابرین» از باب اینباشد که کل قوم لوط (اعم از زن و مرد) در عذاب ماندند؛ چرا که برای اشاره به جماعتی که اعم از زن  و مرد هستند، جمع مذکر به کار می‌رود (یعنی: از زمره باقی‌ماندگان بود).


حدیث


1) از صادق ع روایت شده است که رسول الله ص فرمودند:


از دنیا جز بلا و فتنه نماند؛ و نجات نیافت آن که نجات یافت جز به واقعاً پناهنده شدن [به خدا] .


مصباح الشریعة، ص113


قَالَ الصَّادِقُ ع  قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا بَلَاءٌ وَ فِتْنَةٌ وَ مَا نَجَا مَنْ نَجَا إِلَّا بِصِدْقِ الِالْتِجَاء.


 


2) صادق ع وصایایی به محمد بن نعمان احول داشت. در فرازی از آن وصایا آمده است:


قطعا نجات می‌یابد که خودداری‌اش از اء طولانی شود و بر آزاری که در حکومت باطل می‌بیند صبر و استقامت پیشه کند؛ اینان اند نجیبان و برگزیده و اولیاء واقعی و اینان‌اند که مومن‌اند.


تحف العقول، ص309


قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ [محمد بن النعمان الأحول] قَالَ لِیَ الصَّادِقُ ع‏:


إِنَّمَا یَنْجُو مَنْ أَطَالَ الصَّمْتَ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ صَبَرَ فِی دَوْلَةِ الْبَاطِلِ عَلَی الْأَذَی أُولَئِکَ النُّجَبَاءُ الْأَصْفِیَاءُ الْأَوْلِیَاءُ حَقّاً وَ هُمُ الْمُؤْمِنُون‏.


 


3) از صادق ع روایت شده است:


خداوند از زمان حضرت آدم ع هیچ بنده‌ای را نستود مگر بعد از اینکه او را مبتلا ساخت و او در این ابتلاء حق عبودیت را بجا آورد؛ پس کراماتی که خداوند عنایت می‌کند در حقیقت پایان‌هایی است که ابتدایش بلاء است و بدایاتی است که پایانش بلاست. [یعنی: هر اکرام و کرامتی از جانب خداوند، شامل حال ی می‌شود؛ یا در پایان ابتلائات است و یا مقدمه‌ای برای ابتلائات الهی.]


مصباح الشریعة، ص184


قَالَ الصَّادِقُ ع ... مَا أَثْنَی اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ مِنْ عِبَادِهِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ ع إِلَی مُحَمَّدٍ ص إِلَّا بَعْدَ ابْتِلَائِهِ وَ وَفَاءِ حَقِّ الْعُبُودِیَّةِ فِیهِ فَکَرَامَاتُ اللَّهِ فِی الْحَقِیقَةِ نِهَایَاتٌ بِدَایَاتُهَا الْبَلَاءُ وَ بِدَایَاتٌ نِهَایَاتُهَا الْبَلَاء.


تدبر


1) «فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ ...»


ابتدا در این آیه فرمود که او و اهلش را نجات دادیم، و سپس در آیه بعد فرمود که عذاب را بر آنان نازل کردیم؛


پس، نجات حضرت لوط، در درجه اول، نه نجات از عذاب، بلکه نجات از زیستن در میان چنین مردمی بود.


این نشان می‌دهد که زیستن حضرت لوط در میان مردمی که به عمل بی‌شرمانه لواط (رفتار گرایانه) اقدام می‌ د، و تحمل چنین انسان‌های پستی، خودش بزرگترین عذاب برای یک انسان خداجوست؛ و البته این گونه نیست که خداوند بندگان خوبش را در میان بدکاران به حال خود رها کند.


 


2) «فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ ...»


در بحث از آیه قبل (تدبر6) گفته شد « ‌گرایان، ابتدا با شعار (اینکه هر حق دارد هر کاری دلش می‌خواهد انجام دهد) وارد میدان می‌شوند؛ اما اگر عمل پیدا کنند، و حقوق اولیه دیگران را هم سلب کرده، دیگران را مجبور به پیروی از کار خود خواهند کرد، و کارشان به جایی خواهد رسید که به انی که بخواهند پاک بمانند اجازه حضور در جامعه نخواهند داد!»


این آیه می گوید آنان بقدری اوضاع را بر پاکان تنگ خواهد کرد که خود خداوند برای نجات پاکان اقدام می‌کند!


 


3) «فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ ...»


خداوند تنها از نجات حضرت لوط و برخی از اعضای خانواده‌اش سخن گفت؛


این نشان می‌دهد که هیچ از آن قوم به او ایمان نیاورده بود؛


و موید این برداشت آن است که فرشتگان وقتی به سراغ این قوم می‌رفتند گفتند «فَما وَجَدْنا فیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمین: در آنجا جز خانه‌ای از مسلمانان نیافتیم‏» (ذاریات/36) (المیزان، ج8، ص184)


 


4) «فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ ...»


در ، عامل نجات انسان رابطه مکتبی است، نه خویشاوندی.


پس، سرنوشت هر در گرو عمل خود اوست. (تفسیر نور، ج‏4، ص112)


 


5) «فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ ...»


زن حضرت لوط ع، با او نجات نیافت و در زمره قوم لوط شد.


این تاکیدی است بر این واقعیت که حساب انسان‌ها از هم جدا بدانیم، هرچند نسبت همچون زن و شوهری با هم داشته باشند: ممکن است ی زن یک الهی باشد، اما جهنمی باشد.


پس،


از طرفی حسابِ بستگانِ بزرگان را از حساب خودشان جدا کنیم [بدی‌ِ نزدیکان آنها را به حسابِ خود آنها نگذاریم]


و از طرف دیگر نباید موقعیّت و قداست ی موجب توجیه خلافکاری‏های بستگان او شود. (تفسیر نور، ج‏4، ص112)


 


6) «... إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ»


خداوند همسر لوط را در زمره همان مردم لواط‌کار و گرا معرفی کرد. با اینکه می دانیم که این زن، هیچگاه اقدام به رفتار همجسنگرایانه نکرده است.


(این مطلب در بسیاری از روایات تاکید شده که هیچ ی نبوده که همسرش روابط ی نامشروع داشته باشد؛ و علت برشمردن وی در زمره آن قوم، این بود که با آنان همدست بود؛ بدین معنا که اگر حضرت لوط ع ی را به خانه‌اش می‌برد، آنان را خبردار می‌کرد، چنانکه در مورد فرشتگان الهی که بر آنها وارد شدند، نیز همین کار را کرد؛ و این روایات، کاملا در راستای این آیه شریفه است که خداوند هیچگاه اجازه ازدواج زن ویا مرد بدکاره با مرد ویا زنی که پاکدامن‌اند، نمی دهد: «الْخَبیثاتُ لِلْخَبیثینَ وَ الْخَبیثُونَ لِلْخَبیثاتِ وَ الطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّباتِ» (نور/26)


این نشان می‌دهد که ی که از گرایان دفاع می‌کند، نزد خداوند همانند آنهاست و اگر عذ نازل شود، همراه آنان عذاب خواهد شد؛ چنانکه المومنین ع فرمود: «الرَّاضِی بِفِعْلِ قَوْمٍ کَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُم‏: ی که به کار قومی راضی باشد، مانند ی است که در آن کار همراه آنان وارد شده است.» (نهج‌البلاغه، حکمت 154)


(این مضمونی است که از اغلب اهل بیت ع روایت شده است چنانکه تنها در وسائل الشیعه (ج16، ص137-143) در یک باب، 17 حدیث با همین مضمون از اکرم ص و ائمه اطهار ع روایت شده است.)


ثمره اجتماعی


انی که از اقدام گرایی دفاع می‌کنند، طبق منطق قرآن کریم، در زمره ‌بازان به حساب می‌آیند!


 


7) «فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ»


در این آیه، ابتدا از نجات خانواده حضرت لوط، به همراه او سخن گفت؛ سپس به نجات نیافتن همسر وی اشاره کرد؛ و البته بلافاصله تاکید نمود که همسر لوط هم طرفدار همجسنگرایان بود.


این نشان می‌دهد:


اولا بقیه اهل خانواده وی (که طبق روایات، دو دخترش بودند) نیز همفکر او بودند.


ثانیا زیستن در میان مردمان ‌گرا، نه‌تنها بر ان الهی بسیار سنگین و دشوار است، بلکه بر انی که همانند او فکر می‌کند نیز دشوار است؛  تا حدی که همان طور که رهایی از زندگی با آنان را برای ش به نجات دادنِ وی تعبیر می‌کند، همین تعبیر را برای همفکران وی نیز می‌آورد.


 


8) «... امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ»


چرا همسر حضرت لوط ع را در زمره «غابرین» (برجای ماندگان)[2] برشمرد؟


الف. «غابرین» به معنای «برجای ماندگان»، یعنی خود قوم لوط است؛ آنگاه از این جهت این تعبیر آمد که:


الف.1. او در میان انی که از حضرت لوط تخلف ورزیدند باقی ماند. (مجمع البیان، ج4، ص685)


الف.2. او در میان انی که در عذاب خدا گرفتار شدند، باقی ماند. (حسن و قتاده، به نقل از مجمع البیان، ج4، ص685) در واقع، این تعبیر، کنایه از هلاک شدنِ اوست (المیزان، ج8، ص185)


الف.3. او هم در باطن خویش، همانند قوم لوط، کافر بود؛ و دلش با آنان بود. (تفسیر الصافی، ج‏2، ص218)


تبصره


کافر بودن زن لوط در آیات قرآن به تصریح بیان شده است : «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ» (تحریم/10) اما نکته اساسی این است که توجه کنیم که تعبیر «کفر» در قرآن کریم، متفاوت از کاربرد این تعبیر در اصطلاح امروزی است. امروزه به هر که منکر خدا باشد کافر می‌گویند، در حالی که در قرآن کریم منافقان مصداق «الذین کفروا» می‌داند (ذلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا؛ منافقون/3) و در عین حال تاکید می‌کند که آنان نه‌تنها خدا را قبول دارند، بلکه اندکی هم به یاد خدا می‌افتند: « إِنَّ الْمُنافِقینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ ... وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلیلا» (نساء/142) در واقع، در منطق قرآن کریم، هر که حقیقتی از اصول دین را بفهمد با این حال بدان تن ندهد، کفر ورزیده است؛ و چنانکه قبلا اشاره شدمشکل قوم لوط هم این بوده است که به دعوت شان درباره خودداری از لواط کفر ورزیده، بر انجام این عمل اصرار ورزیدند.


ب. مقصود از «غابرین» در اینجا « انی که سن‌شان خیلی زیاد است و در میان نسل‌ها باقی مانده‌اند» باشد؛ یعنی صرفاً توصیفی از این زن، به عنوان یک زن سالخورده، که ربطی به نجات نیافتنش ندارد (یعنی: لوط و خانواده‌اش نجات یافتند، جز زن او، که از زمره سالخوردگان بود)؛ چنانکه در جای دیگر تعبیر «عجوزاً فی الغابرین»‌ را به کار برد که «عجوز» به فرد بسیار سالخورده می‌گویند. (ابوعبیده، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص102)[3]


تبصره


احتمال فوق، اگر به عنوان احتمالی که بخواهد معنای اول را نفی کند در نظر گرفته شود، اصلا قابل دفاع نیست؛ اما اگر از باب استعمال یک لفظ در چند معنا بخواهد قلمداد شود؛ یعنی خداوند با این تعبیر «غابرین» هم به ماندن این زن در میان هلاک شدگان اشاره کرده، و هم به سالخورده بودن این زن، می‌تواند احتمال قابل توجهی باشد؛ آنگاه شاید یکی از علل اشاره به سن او، این باشد که دلبستگی او را به قوم خویش نشان دهد؛ یعنی چه‌بسا خداوند با این تعبیر، به ریشه باقی ماندنِ ‌وی در میان آن قوم بدکار نیز اشاره می‌کند: او سالیان سال با آنها زیسته، و دیگر زشتی کار آنان را نمی‌دید و نمی‌توانست از آنان دل بکَنَد.


 


9) «... کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ»


برای قوم «لوط» که همسر حضرت لوط هم بدانان ملحق شد، تعبیر «غابرین» به کار برد. چرا؟


الف. چون حضرت لوط و همفکرانش از میان این قوم رفتند و آن قوم ماندند و عذاب آنان را در برگرفت.


ب. چنانکه در نکات ادبی گذشت، «غابر» ی است که بعد از اینکه همراهانش می‌روند، بر جای می‌ماند. مسیر زندگی انسان، حرکتی به سوی خداوند است (یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی‏ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقیه‏؛ انشقاق/6) و هر ی از طرف خداوند آمده تا مردمش را همراه خویش به سوی خدا ببرد؛ و این در مورد حضرت لوط ع هم صادق است. او تمام کوشش خود را کرد که آنان دست از آن گناه شرم‌آور بردارند و با او سوی خدا بیایند؛ اما آنان دست برنداشتند، و او به رفتنش ادامه داد و اینان در موقعیتی که داشتند برجای ماندند تا عذاب خدا بدانان رسید.


ج. ...


 




[1] . اغلب قرائات کلمه آ این آیه را به صورت «الْغابِرینَ» قرائت کرده‌اند؛ اما در برخی از قرائات شاذه، به صورت «الغُبُر» (که آن هم جمعِ م ر «غابر» است) قرائت شده است. (معجم القرائات، ج3، ص101)


[2] . در برخی تفاسیر، در ذیل آیه


[3] . و قال أبو عبیدة: إِلَّا امْرَأَتَهُ اکتفى به فی أنها لم تنج ثم ابتدأ وصفها بعد ذلک بصفة لا تتعلق بها النجاة و لا الهلکة و هی أنها کانت ممن أسن و بقی من عصره إلى عصر غیره فکانت غابرة أی متقدّمة فی السن کما قال: إلا عجوزا فی الغابرین إلى أن هلکت مع قومها انتهی.


 




853) سوره اعراف (7) آیه82 وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


853) سوره اعراف (7) آیه82


وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ


27 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


و جواب قومش چیزی نبود جز اینکه گفتند آنان را از سرزمین‌تان بیرون کنید؛ قطعاً آنان مردمانی‌اند که می‌خواهند پاک باشند!


اختلاف قرائت[1] 


نکات ادبی


یَتَطَهَّرُونَ

ماده «طهر» به معنای پاکی و پاکیزگی و زوال پلیدی می‌باشد (معجم مقاییس اللغه، ج‏3، ص428) و نقطه مقابل «نجس» و «قذر» (= پلیدی) می‌باشد؛ و شامل پاکی از هرگونه آلودگی مادی و معنوی می‌باشد، چنانکه برای پاکی از نجاست، پلیدی‌ها، حیض، جنابت، نیت‌ها و عقاید فاسد و اخلاق رذیله به کار می‌رود ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص153) و بدین ترتیب، تفاوت «طهارت» با «نظافت» (که در فارسی هر دو را پاکیزگی ترجمه می‌کنیم) در این است که طهارت هم در امور جسمانی و هم در امور معنوی به کار می‌رود اما نظافت عمدتا ناظر به امور ظاهری (بدن و لباس و ...) می‌باشد (الفروق فی اللغة، ص259).


وقتی این ماده در ح ثلاثی مجرد به کار می‌رود (طَهَارَة و طُهْر) خود پاکی و منزه بودن از پلیدی مد نظر است؛ و وقتی در باب تفعّل و افتعال می‌رود (تطهّر و اطّهار) طهارت را اختیار و پاک شدن مد نظر است و وقتی به باب تفعیل (تَطْهِیر) می‌رود، چیزی را طاهر و پاک ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص153)


با این ملاحظه، اکنون می‌افزاییم که ح ثلاثی مجرد این ماده، بویژه با مصدر «طُهْر» (پاکی، ‌پاکیزگی) وقتی در مورد ن به کار می‌رود نقطه مقابل «حیض» است و تعبیر «طَهُرَتِ [یا طَهَرَتِ] المرأة» به معنای برای وقتی که حیض او قطع می‌شود و از حیض پاک می‌شود، گفته می‌شود.


وقتی به باب افتعال (اطّهار) می‌رود (وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا؛ مائده/6) به معنای غسل می‌باشد (کتاب العین، ج‏4، ص19)؛ و در آیه «فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِی الْمَحیضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّی یطهرن فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ ...» (بقره/222)، عبارت «حَتَّی یطهرن» هم به صورت «یَطْهُرْنَ» قرائت شده که به معنای «از حیض پاک شدند» است و هم به صورت «یَطَّهَّرْنَ» قرائت شده که به معنای «غسل د» می‌باشد‏ (مفردات ألفاظ القرآن، ص525)


وقتی به باب تفعیل می‌رود به معنای پاک است، که هم کاربردش در تطهیر مادی رایج است: «طَهِّرا بَیْتِی» (بقره/125) «وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ» (مدثر/4) و هم در تطهیر معنوی و :‏ «لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً» (احزاب/33) ؛ «یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ» (آل عمران/42) «یا عیسی‏ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذینَ کَفَرُوا» (آل عمران/55) ؛ «لَهُمْ فِیها أَزْواجٌ‏ مُطَهَّرَةٌ» (نساء/57، بقرة/25» ویا در وصف قرآن کریم:‌ «مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ» (عبس/14) ؛ «یَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً» (بینه/2) ؛ «لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»‏ (واقعة/79)


وقتی این ماده به باب تفعّل می‌رود (رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرینَ؛ توبه/108) غالبا در معنای منزه بودن و خویشتنداری از گناه و هر امر ناپسندی می‌باشد (معجم مقاییس اللغه، ج‏3، ص428) هرچند می‌تواند برای طهارت با آب هم به کار رود (کتاب العین، ج‏4، ص19) چنانکه در آیه «فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِی الْمَحیضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّی یَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ َّوَّ نَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرینَ» (بقره/222) کلمه «الْمُتَطَهِّرین» بر هر دو معنا می‌تواند دل داشته باشد. (کلمه «مُطَّهِّرین» هم در اصل «مُتَطَهِّرین» بوده است که «ت» در «ط» ادغام شده است)


البته در آیه «إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ» (أعراف/82) که سخن قوم لوط به لوط است، اگرچه می‌تواند در همین معنای «پاک بودن از بدی‌ها و گناهان» باشد (مفردات ألفاظ القرآن، ص525)؛ و نیز برخی از مشاهیر لغت این را به معنای خاص «پاک بودن از رابطه لواط» معرفی کرده‌اند (تهذیب اللغة (ازهری)، ج‏6، ص100)، اما چنانکه عموم اهل لغت تذکر داده‌اند این گونه تعبیر در اینجا از باب ت ّم (مس ه ) است، بویژه که حضرت لوط قبلا به آنها پیشنهاد داده بود که به جای این کار، با دخترانش ازدواج کنند و تعبیر کرده بود که «هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ‏» (هود/78) (مفردات ألفاظ القرآن، ص525؛ لسان العرب، ج‏4، ص506؛ مجمع البحرین، ج‏3، ص379؛ الطراز الأول، جلد8، ص322؛ تاج العروس، ج‏7، ص150)؛ شبیه تعبیر «جا آب کشیدن» در فارسی، که ظاهرش مدح است اما حقیقتش مس ه است.


«طَهور» دل بر ثبوت طهارت برای چیزی می‌کند (شبیه ذلول) (وزن «فعول» مبالغه‌ای را می‌رساند که وزن «فعیل» چنین میزان از مبالغه را نمی‌رساند؛ در عوض در وزن «فعیل» ثبات و رسوخ مستمری هست که در وزن «فعول» نیست) ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص154) و در قرآن کریم دو بار به کار رفته است: «وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً» (إنسان/21) «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً» (فرقان/48). برخی علاوه بر اینکه پذیرفته‌اند که این کلمه می‌تواند صفت [ مبالغه] [2] باشد (همانند رسول)، از سیبویه نقل کرده‌اند که می‌تواند مصدر باب تفعل باشد (تطهّرتُ تطهّراً و طَهورا مانند توضأت وضوءاً) (مفردات ألفاظ القرآن، ص526) و از احمد بن یحیی ثعلب نقل شده که گفته «طهور» چیزی است که که هم خودش پاک است و هم پاک‌کننده می‌باشد (الطاهر فی نفسه، المُطَهِّر لغیره‏). اما بر این سخن اشکال گرفته شده که «مُطَهِّر لغیره» (پاک کننده دیگری) بودن، از خود لفظ درنمی‌آید، چون در این صورت باید از «تطهیر» گرفته شده باشد در حالی که وزن فعول برای باب‌های افعال و تفعیل به کار نمی‌رود (مفردات ألفاظ القرآن، ص526) و این از لوازم عرفی و شرعیِ این تعبیر است (یعنی چون در کلام شارع، طهور بودن آب، به معنای اینکه «آب خودش پاک است و پاک‌کننده»، افراد گمان کرده‌اند که معنای لفظ «طهور» این است) ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص154) و برخی هم گفته‌اند اقتضای مبالغه بودن آن، این معنا شده است؛ در واقع، «طاهر» بر دو قسم است، یکی طاهری که طه فقط به خودش می‌رسد؛ و دیگری طاهری که طه بقدری زیاد است که به دیگری هم می‌رسد و دیگری هم در اثر برخورد با او طاهر می‌شود. (مفردات ألفاظ القرآن، ص527)


ماده «طهر» و مشتقات آن جمعا 31 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


جلسه 203  http://yekaye.ir/al-furqan-025-48/


حدیث


1) از المومنین ع روایت شده است:


خیری نیست در قومی که نه خودشان اهل نصیحت‌اند و نه نصیحت‌کنندگان را دوست دارند.


تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص225


لَا خَیْرَ فِی قَوْمٍ لَیْسُوا بِنَاصِحِینَ وَ لَا یُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ.


 


2) از صادق ع روایت شده است که اکرم ص فرمودند:


نید نزد دعوت‌کننده‌ای که شما را از یقین به شک، و از اخلاص به ریا، و از تواضع به کبر، و از نصیحت و خیرخواهی به دشمنی، و از زهدورزی به رو آوردن به دلخواه‌ها دعوت می‌کند.


مصباح الشریعة، ص21


قَالَ الصَّادِقُ ع ... قَالَ النَّبِیُّ ص:


لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ کُلِّ دَاعٍ مُدَّعٍ یَدْعُوکُمْ مِنَ الْیَقِینِ إِلَی الشَّکِّ وَ مِنَ الْإِخْلَاصِ إِلَی الرِّیَاءِ وَ مِنَ َّوَاضُعِ إِلَی الْکِبْرِ وَ مِنَ النَّصِیحَةِ إِلَی الْعَدَاوَةِ وَ مِنَ ا ُّهْدِ إِلَی الرَّغْبَةِ.


 


3) از المومنین ع روایت شده است:


بیشترین [بزرگترین] بدی عبارت است از خوار و کوچک شمردنِ رنجش حاصل از موعظه فرد مهربان و خیرخواه؛ و مغرور شدن به شیرینی حاصل از مدح فرد چاپلوس کینه‌توز.


تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص226


أَکْبَرُ [أَکْثَرُ] الشَّرِّ فِی الِاسْتِخْفَافِ بِمُولِمِ عِظَةِ الْمُشْفِقِ النَّاصِحِ وَ الِاغْتِرَارِ بِحَلَاوَةِ ثَنَاءِ الْمَادِحِ الْکَاشِحِ.


 


4) از المومنین ع روایت شده است:


ی که امر زشت و قبیح را نیکو شمرد و از سخن نصیحت‌گر اعراض کند، توفیق نیابد.


تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص226


لَمْ یُوَفَّقْ مَنِ اسْتَحْسَنَ الْقَبِیحَ وَ أَعْرَضَ عَنْ قَوْلِ النَّصِیحِ.


 


5) از المومنین ع روایت شده است:


چگونه از نصیحت و خیرخواهی بهره‌مند شود ی که از امور شرم‌آور لذت می‌برد؟!


تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص226


کَیْفَ یَنْتَفِعُ بِالنَّصِیحَةِ مَنْ یَلْتَذُّ بِالْفَضِیحَةِ؟!


تدبر


1) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ»


قوم لوط، نصیحت و خیرخواهی وی را با سفاهت پاسخ دادند (مجمع البیان، ج4، ص685)


در واقع، جواب شایسته به حضرت لوط ع این بود که:


یا به حقانیت سخن وی اعتراف کنند؛ ویا چرایی نادرست بودن سخن او را نشان دهند.


همین که به جای پاسخ، به تهدید روی می‌آورند دل بر سفاهت و بی‌خِرَدیِ آنان دارد. (المیزان، ج8، ص184)


در واقع، آن ‌گرایان وقتی که نه پاسخی به اعتراض لوط بر رفتارشان داشتند، و نه بهانه‌ای برای بیرون لوط، پاک و منزه بودن لوط را بهانه ا اج آنان قرار دادند!


ظاهرا خداوند با اشاره به این پاسخ آنها می خواهد نشان دهد که:


اعمال ناشایست و خلاف عفت، چنان عقل را تعطیل می‌کند که طهارت و پاکی افراد را دلیلی برای مجازات آنها می‌شمرد!


 


2) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ»


اینکه به جای اینکه بگویند «از شهر بیرون برو!» گفتند «او را از شهرتان بیرون کنید» نشان می‌دهد که این سخن را خطاب به هم گفتند، نه به خود لوط؛ اما چرا؟


الف. چنان به قدرت وبرتری خویش مغرور بودند که لوط را عددی حساب نمی د که مخاطب کلام خود قرار دهند.


ب. خودشان از بی‌منطقی خود در برابر حضرت لوط کاملا آگاه بودند؛ از این رو، پاسخی برای وی نداشتند؛ پس به هم رو د که به جای پاسخ دادن به وی، این مزاحم را از شهر خارج کنید!


ج. چه‌بسا می‌خواهد نشان دهد که چگونه فضاسازی رسانه‌ای د! همانند شبکه های ی ای، به صورت غیرمستقیم، ا اج آل لوط را به مردم القاء نمودند. (تدبر دریافتی از یکی از اعضای محترم کانال)


د. ...


 


3) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ»


چرا برای ا اج او از شهری که خود لوط در آن می‌زیست، گفتند او را «از شهرتان» بیرون کنید؛ و نگفتند «از شهر خودش» یا «از این شهر» ویا ... ؟


الف. از باب بی‌اعتنایی و کوچک شمردن حضرت لوط؛ که در مقابل آنان کاری نمی تواند د؛ در واقع، با این تعبیر می‌خواستند بگویند اینجا شهر شماست؛ و اینها آمده اند اینجا ن شده‌اند؛ و لوط هم که در اینجا عشیره و حامیانی ندارد؛ پس، با خیال راحت کار خود را ادامه دهید، که آنان در مقابل شما نمی‌توانند کاری از پیش ببرند. (المیزان، ج8، ص184)


ظاهراً قرآن کریم با این تعبیر می‌خواهد نشان دهد که:


‌گرایان وقتی در مقابل سخن حق پاسخی ندارند، به تهدید رو می‌آورند.


ب. شاید می‌خواهند نوعی استدلال ناسیونالیستی- لیبرالیستی ارائه کنند: اینجا شهر شماست؛ و هر کاری که دلتان بخواهد در شهر خودتان می‌توانید انجام دهید. اگر آنها از رفتار شما خوششان نمی‌آید، مشکل خودشان است و آنان باید از این شهر بروند؛ نه اینکه شما را به دست برداشتن از کارتان وادار کنند.


ج. مجرمان، برای پاکان حقّی در اجتماع قائل نیستند. (تفسیر نور، ج‏4، ص111)


د. ...


 


4) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ»


در نهی از منکر، باید آماده‏ی تبعید و پذیرش مشکلات بود. (تفسیر نور، ج‏4، ص111)


 


5) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ»


هر گاه در جامعه‏ای فساد زیاد شد، پاکان را منزوی می‏کنند و نهی از منکر و پاک بودن، جرم محسوب می‏شود. (تفسیر نور، ج‏4، ص111)


 


6) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ»


‌گرایان، ابتدا با شعار (اینکه هر حق دارد هر کاری دلش می‌خواهد انجام دهد) وارد میدان می‌شوند؛ اما اگر عمل پیدا کنند، و حقوق اولیه دیگران را هم سلب کرده، دیگران را مجبور به پیروی از کار خود خواهند کرد، و کارشان به جایی خواهد رسید که به انی که بخواهند پاک بمانند اجازه حضور در جامعه نخواهند داد!


 


7) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا ... إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ»


قوم لوط، بر لوط و پیروانش ده می‌گرفتند که چرا با پرهیز از عمل شنیعِ ‌بازی، خود را پاک نگه می‌دارند؟!


در واقع، به خاطر طهارت‌پیشگی، که شایسته مدح است، بر آنان عیب می گرفتند. (ابن عباس و مجاهد و قتاده، به نقل مجمع البیان، ج4، ص685)


یعنی، انی که به روال‌های خلاف فطرت رو می‌آورند بقدری فطرتشان منحرف می‌شود که افراد را به خاطر پاکی و طهارت‌پیشگی‌شان مقصر می‌شمرند!


 


8) «قالُوا ... إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ»


قوم لوط، با آنکه به گناه عادت کرده بودند، امّا حضرت لوط و یاران او را پاک می‏دانستند. (تفسیر نور، ج‏4، ص111)


یعنی حتی ‌گرایان هم در عمق وجود خویش می‌فهمند که این عمل زشت و ناپاک است و انی که از این عمل خودداری می کنند اهل پاکی و طهارت‌اند.


 


9) « قالُوا ... إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ»


در نگاه اول، به نظر می‌رسد قوم لوط با به کار بردن تعبیر «یَتَطَهَّرُونَ» در مورد لوط و پیروانش، می‌خواستند بگویند که آنها اهل لواط نیستند؛ اما ‌ای از مفسران، معانی دیگری را هم در مورد این تعبیر احتمال داده‌اند؛ مانند اینکه منظور از این تعبیر آن است که:


- آنان انی‌اند که تنها در ح طُهر (و نه در حال حیض) سراغ همسرانشان می‌روند؛


- یا اینکه آنان انی‌اند که به غسل جنابت اهتمام می‌ورزند [با توجه به اینکه معروف است که قوم لوط به غسل اهتمامی نداشتند]. (به نقل از البحر المحیط، ج‏5، ص102)


وجه این احتمالات آن است که «تطهّر» بر طهارتی بیش از «طُهر» و پاکی دل دارد (چنانکه در مورد زن حائض، اگر حیضش تمام شود تعبیر «طَهُرَت» به کار می‌برند؛ اما اگر علاوه بر آن، غسل هم کند، تعبیر «تَطَهَّرَت» به کار می‌برند)؛ و قوم لوط می خواهند بگویند اینها نه تنها اهل لواط نیستند، بلکه اهل غسل جنابت و عدم در ایام حیض و ... هم هستند؛ به تعبیر دیگر، می خواهند طعنه بزنند که اینها نه تنها کار ما را انجام نمی دهند، بلکه زیادی اهل طهارتند!


 


10) «وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا ... إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ»


طهارت‌پیشگی لوط و پیروانش را با فعل «یَتَطَهَّرُونَ» بیان د؛ و فعل مضارع نشان استمرار است.


شاید می‌خواهد بفهماند که مهم‏تر از پاکی، پاک ماندن و مأیوس نااهلان از اعمال نفوذ است. (تفسیر نور، ج‏4، ص111)


 


10) «وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ؛ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ؛ وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ»


حضرت لوط اشکالی بر گرایان زمان خویش مطرح کرد که نشان می‌داد کار شما کاری خلاف فطرت آدمیان است:


ایشان فرمود چرا به کاری روی آورده‌اید که در میان جهانیان سابقه نداشته است؛ چرا که خداوند اساساً غریزه را برای ارتباط با جنس مخالف قرار داده است؛ شما چرا ن را رها کرده و به مردان روی آورده‌اید؟ و شاهد بر اینکه منظور ایشان، اعتراض بر خلاف فطرت بودن رفتار آنها بود، این است که با عبارت «قوم مسرفون» عملا بیان کرد که کار شما‌ « وج از حد صحیحِ» استفاده از غریزه است.


استدلال وی جای هیچ پاسخی را برای آنان نگذاشت؛ از این رو، تنها جو که دادند این بود که وی را به بیرون از شهر خود تهدید د! و با پاک معرفی حضرت لوط ع، عملا به ناپاکی خود گواهی دادند.


نکته تخصصی انسان‌شناسی


آیا استدلال حضرت لوط درباره غیرفطری بودنِ‌این رفتار قوم لوط، استدلال موجهی بود؟


م عان گرایی، یکی از مهمترین ادله مخالفان گرایی را «غیرطبیعی بودن این رفتار» برشمرده‌؛ و کوشیده‌اند در آن مناقشه کنند. خلاصه مناقشه آنان این است که:


اولا این رفتار وما «غیرطبیعی» نیست، چرا که موجه‌ترین معنای «غیرطبیعی» این است که چیزی «خلاف غایت طبیعی و کارکرد اصلی این اندام» باشد؛ و «تولید نسل» تنها یکی از کارکردهای غریزه است؛ و «لذت بردن» هم کارکرد دیگر این غریزه است؛ و روابط گرایانه هم درصدد استفاده از این کارکرد است؛


و ثانیاً غیرطبیعی بودن، دلیل غیراخلاقی بودن نمی‌شود؛ چرا که منطقاً از «هست» نمی‌توان به «باید» ‌رسید. (آرش نراقی، و مساله گرایی، ص5-14)


و نهایتا نتیجه گرفته‌اند اکنون که در ادله مخالفان گرایی مناقشه شد، پس «لواط» [یا به تعبیر آنان، «انجام رفتار ‌گرایانه»] «حقِ» انسان‌هایی است که دلشان می‌خواهد چنین کنند!


اما حق این است که این مناقشات مبتنی بر درک ناصو از مفهوم «غیرطبیعی» و «حق» بنا شده است:


وقتی درباره « » سخن می‌گوییم، زمانی سخنمان معقول است که برای بشر یک نحوه کرامت و شرافت خاصی باور داشته باشیم، تا آن کرامت و شرافت، برای او «حق»ی ایجاد کند که غیر او (مثلا حیوان) این «حق» را ندارد. آنگاه بر مبنای باور به چنین کرامتی برای «انسان»، «باید» «حق» انسان‌های دیگر را محترم بشماریم.


در اینجاست که مساله «فطرت» به عنوان «طبیعت خاص بشر» معنی و اهمیت پیدا می‌کند. یعنی تا معلوم نباشد چه چیزی در بشر هست که مایه کرامت وی شده، ‌صرف دلخواه وی، هیچ «حق»ی را برای او اثبات نمی‌کند. مثلا خود اینان قبول دارند که اگر ی بخواهد به انسان دیگری تعدی کند (مثلا او را بیازارد یا بکُشد)، «حق» ندارد.


اما اگر صرفِ «دلخواه»، معیارِ «حق» باشد، چرا «حق ندارد»؟!


اگر بگویند چون شخص مقابل هم یک «انسان» است، سوال این است که معیار انسان بودن چیست که « مرا در تعدی به او» محدود کند؟ اگر معیار انسان، صرفاً همین پوست و گوشت و این بدن ویا بهره‌مندی وی از حیات است، این بدن زنده چه مزیتی مثلا بر بدن زنده و گیاه زنده هویج دارد که بین کشتن و خوردن گوشت او ویا کندن هویج و خوردن آن، با کشتن انسان تفاوت می‌گذارید؟! و اگر این حق، ناشی از «انسانیت» اوست، یعنی ویژگی منحصر به فردی که در انسان هست و در سایر موجودات زنده (حیوانات و گیاهان) نیست، پس تنها و تنها چیزی می‌تواند «حق» شمرده شود که در راستای آن ویژگی منحصر به فرد باشد.


حتی اگر «غیرطبیعی» ‌را صرفا به معنای «برخلاف روال طبیعیِ اندام‌های بدن» در نظر بگیریم، و انسان را در حد حیوان فروبکاهیم، باز نمیتوان مناقشه فوق را وارد دانست؛ و صرف لذت بردن برای این مقصود کافی نیست؛ چون:


اولا قانونی جلوه دادن اینگونه لذت، سبب محو تدریجی غایت طبیعی می‌شود، و در تعارض و تزاحم با آن است؛


ثانیا رسیدن از «هست» به «باید»، تنها برای انی مانند هیوم که شناخت را تنها محصول روش تجربی می‌دانند، ناممکن است؛ وگرنه این انتقال بر یک مبنای بسیار دقیق منطقی استوار است (اگر کرامتی در انسان «واقعیت» نداشته باشد، آیا «باید» حق او را رعایت کرد، دلیلی خواهد داشت؟)؛


علاوه بر اینکه - همانطور که گذشت - اگر «غیرطبیعی» در عبارات فوق ‌را، نه در معنای «طبیعت»ی که در گیاه و حیوان هم هست، بلکه به معنای «غیرفطری» یعنی آنچه برخلاف اقتضای روح و حقیقت ملکوتی بشر است، بدانیم، آنگاه واضح است که صرف «لذت بردن» مجوز «ذی‌حق شدن» نمی‌شود.


شاید به همین جهت بوده که قوم لوط، در مقابل اشکال حضرت لوط، دنبال چنین پاسخی برنیامدند، و عملا با پاسخی که دادند نشان دادند که معیارشان برای «حق داشتن» صرف «دلخواه»شان است؛ و از این رو، اگر دلشان بخواهد که ی را صرفاً به خاطر نقد رفتارشان از شهر بیرون کنند، این کار را هم می‌کنند.


در واقع، آنان با این پاسخ خود نشان دادند که وقتی «حق» هیچ ضابطه‌ای جز «دلخواه» نداشته باشد، پس تعدی ن به دیگران چرا ممنوع باشد؟!


 


 




[1] . « جَوابَ» در اغلب قرائتهای به همین صورت منصوب (خبر کان) قرائت شده است؛ اما در قرائت حسن (از قرائات اربعه عشر) به صورت مرفوع (جَوابُ) قرائت شده است که در این صورت «اسم کان» می‌شود و خبر کان، مصدر تاویل شده از «أن قالوا ...».


قال ابن عطیة: و قرأ الحسن جَوابَ بالرفع انتهى. (البحر المحیط، ج‏5، ص102)


یجوز فی قوله «جَوابَ قَوْمِهِ» الرفع إلا أن الأجود النصب و علیه القراءة (مجمع البیان، ج‏4، ص684)


[2] . برخی آن را اساسا صفت مشبهه دانسته‌اند که به صورت مصدری برای مبالغه هم به کار می‌رود: (طهورا، صفة مشبّهة من الثلاثیّ طهر یطهر، باب نصر و باب کرم، وزنه فعول بفتح الفاء. أو مصدر طهر استعمل صفة للمبالغة؛ الج فی إعراب القرآن، ج‏19، ص28)


 




852) سوره اعراف (7) آیه81 إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَ

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


852) سوره اعراف (7) آیه81


إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ


24 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


همانا شما درآیید به مردان به ، به جای ن؛ بلکه شمایید گروهی اسراف‌پیشگان.


اختلاف قرائت


 


إِنَّکُمْ

این کلمه در قرائت اهل مدینه (نافع) و روایت حفص از عاصم (یکی از قراء سبعه در کوفه) و قرائت ابوجعفر (از قرائات عشر) و به صورت «إِنَّکُمْ» قرائت شده است که در این صورت این جمله مفسّر جمله قبل می‌باشد.


اما در قرائت اهل شام (ابن عامر) و اغلب قرائات کوفه (قرائت مشهور ائی، قرائت حمزه، و روایت شعبه از عاصم) و نیز برخی از قرائات عشر (قرائت خلف و روایت روح از یعقوب) به صورت «أ إِنَّکُمْ» قرائت شده (که همزه استفهام را اضافه دارد و جمله را به صورت استفهام انکاری درمی‌آورد)


که همین نوع قرائت در قرائت اهل مکه (ابن کثیر) و اهل بصره (ابوعمرو) و برخی از قرائات عشر (روایت رویس از یعقوب) همزه دوم لین داده و به صورت «أیِنّکم» ادا شده است؛ و در روایتی از قرائت ابوعمرو هم به صورت «آیِنّکم» ادا شده است (یعنی یک الف بعد از همزه اول اضافه شده، که قرائت زید، از قرائات غیرمشهور نیز هست).[1]


(مجمع البیان، ج‏4، ص682[2]؛ معجم القرائات، ج3، ص99-100)


نکات ادبی


شَهْوَةً

ماده «شهو» و کلمه «شهوة» به معنای اشتیاق نفس به چیزی (المصباح المنیر، ج‏1، ص326) و رغبت شدید از جانب نفس به امری که آن را ملایم با خود می‌داند ( حقیق فى کلمات القرآن الکریم، ج‏6، ص175) و به تعبیر دیگر، برکنده شدن نفس است به سوی چیزی که دلش می‌خواهد (مفردات ألفاظ القرآن، ص468) و اینکه نفس چیزی را به خاطر لذتی که در آن هست بخواهد. (مجمع البیان، ج4، ص684) [3]


«شهوة» در اصل مصدر ثلاثی مجرد است که جمع آن «شهوات» می‌شود ( حقیق فى کلمات القرآن الکریم، ج‏6، ص175)؛ والبته گاه در مورد چیزی که متعلق و میل قرار گرفته و یا در مورد قوه‌ای که انسان را به سوی شهوات می‌راند نیز به کار می‌رود، چنانکه در آیه «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ»‏ (آل عمران/14) هر دو معنا محتمل است. (مفردات ألفاظ القرآن، ص469)


این ماده وقتی به باب افتعال می‌رود (اشتهاء) دل می کند بر مطاوعه (= پذیرش) و اختیار و برگزیدن امری که مورد رغبت قرار گرفته؛ و چه‌بسا بتوان گفت که هرجا که رغبت شدید و تمایل اکیدی در کار باشد تعبیر «اشتها» به کار می رود: «وَ لَکُمْ فِیها ما تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ‏» (فصلت/31) «هُمْ فی‏ مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ» (انبیاء/102) ( حقیق، ج‏6، ص175 و 176)


« » و «اشتهاء» در قرآن


ماده «شهو» و مشتقات آن جمعا 13 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


در کاربردهای قرآنی این واژه همواره برای لذات مادی و دنیوی‌ای که غالبا پیروی آنها با مذمتی همراه بوده از فعل ثلاثی مجرد و به صورت مصدر (شهوة) استفاده شده:


زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ (آل عمران/14)


یُریدُ الَّذینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمیلُوا مَیْلاً عَظیماً (نساء/27)


إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ (آل عمران/81 و نمل/55)


فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ (مریم/59)


ولی درباره لذائذ ا وی (خواه آنچه به افراد می‌رسد یا لذایذ ا وی‌ای که از برخی افراد دریغ می‌شود) همواره به صورت فعل، آن هم در باب افتعال (اشتهی، یشتهی) استفاده شده است:


لا یَسْمَعُونَ حَسیسَها وَ هُمْ فی‏ مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (انبیاء/102)


وَ حیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ما یَشْتَهُونَ کَما فُعِلَ بِأَشْیاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کانُوا فی‏ شَکٍّ مُریبٍ (سبأ/54)


لَکُمْ فیها ما تَشْتَهی‏ أَنْفُسُکُمْ (فصلت/31)


فیها ما تَشْتَهیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ (ز ف/71)


وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ (طور/22)


وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ (واقعه/21)


وَ فَواکِهَ مِمَّا یَشْتَهُونَ (مرسلات/42)


و تنها یک مورد هست که درباره دلخواه‌های دنیوی از فعل «یشتهی» استفاده شده است:


وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ (نحل/57)


مرحوم مصطفوی در تفاوت شهوات دنیوی و اشتهاهای ا وی چنین توضیح داده که اولی دلخواهی است که باید برایش تلاش کرد و آن را به دست آورد (بویژه کلمه «اتبعوا الشهوات» قابل توجه است)؛ اما دومی دلخواه‌هایی است که حاضر و آماده و بالفعل است و تلاشی نیاز ندارد ( حقیق فى کلمات القرآن الکریم، ج‏6، ص177)؛ و بعید نیست که بتوان همین را ضابطه تفاوت این دو واژه دانست؛ چنانکه در تنها موردی هم که درباره دنیا آمده، مصداقش آن چیزی است که دارند (دختران را برای خدا قرار می‌دهند و برای آنان پسران است که بدان میل دارند)


نقش نحوی «شَهْوَةً»

احتمالات متعددی برای نقش نحوی «شهوة» در این آیه مطرح است:


حال باشد؛ یعنی: ‌سراغ مردان می‌روید در حال . (حوفی و ابن‌عطیه، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص100)


مفعول له باشد، یعنی به خاطر (برای رانی) دنبال مردان می‌روید. (ابوالبقاء و زمخشری، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص100)


مِنْ دُونِ النِّساءِ

به لحاظ نحوی، این عبارت می‌تواند حال باشد، یعنی «در حالی که ن را رها کرده‌اید» (البحر المحیط، ج5، ص100)؛


و می‌توان جار و مجرور را متعلق به «شهوة» دانست، یعنی « ِ به غیر ن» (حوفی، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص100)؛ که اگر این طور باشد، عبارت «شهوةً من دون النساء» چه‌بسا بتوان گفت که این تعبیر معادل اصطلاح امروزیِ « گرایی» (میل مرد به غیر زن، میل به ) می‌باشد!


مُسْرِفُونَ

قبلا بیان شد که ماده «سرف» در اصل به معنای «از حد و اندازه » است، این ماده گاه در معنای «مورد غفلت قرار دادن» به کار می رود و مثلا می گویند «مررت بکم فَسَرَفْتُکُم‏: از شما عبور و شما را نشناختم و غفلت ورزیدم» و برخی توضیح داده اند که این معنا هم ناشی از این است که در آن حد و محلی که باید توقف می کرده، نایستاده و از آن حد عبور کرده است ویا از این باب که چیزی را در غیر جایگاه مناسب خود قرار داده ویا از این باب که یکی از موجبات اسراف، جهل و غفلت می‌باشد. همچنین برخی افزوده‌اند که «اسراف» نه برای هر گونه وج از حد، بلکه برای وج از حدی که به فساد منجر شود، به کار می‌رود.


این کلمه نقطه مقابل «میانه‌روی» (= اقتصاد) بوده و در مورد هر گونه کار انسان که از حد اعتدال خارج شود به کار می‌رود، هرچند مورد استع در خصوص « ج » بیشتر است (وَ الَّذینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً؛ فرقان/67).


این ماده در قرآن کریم همواره در باب افعال به کار رفته است، و اسم فاعل آن «مُسْرِف» می باشد (وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ؛ انعام/141 و اعراف/31)


جلسه 766  http://yekaye.ir/ya-seen-36-19/


قبلا درباره «اسراف» از منظر قرآن کریم (در جلسه 766، تدبر7) توضیحاتی تقدیم شد که به مناسبت این آیه، تکرار آنها مفید به نظر می‌رسد:


مسرف واقعی از منظر قرآن کریم کیست؟

معنای رایج کلمه اسراف، زیاده‌روی، و رعایت ن حد و اندازه در ج است: «وَ الَّذینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً» (فرقان/67)


اگر چه آنچه ابتدا از این کلمه به ذهن خطور می‌کند، بیش از مقدار نیاز مصرف ، و زیاده‌روی شخصی در ج است (کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ‏؛ اعراف/31)،


اما قرآن به ما می‌آموزد که از حیث اجتماعی نیز هرگونه به حقوق دیگران مصداق اسراف است «وَ ابْتَلُوا الْیَتامى‏ ... فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَأْکُلُوها إِسْرافاً» (نساء/6)؛


بلکه ی که حقی که خداوند برای نیازمندان مقرر کرده ادا نمی‌کند، مسرف دانسته می‌شود «کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ‏» (انعام/141)


البته در نکات ادبی اشاره شد که علی‌رغم فراوانیِ استعمال این ماده در خصوص « ج »، اما معنای اصلی این ماده، هرگونه زیاده‌روی و «از حد و اندازه » است، و هر گونه کار انسان، که از حد اعتدال خارج شود، اسراف است؛ و شاید بدین جهت است که در قرآن کریم، هر گناهی که نوعی عبور از حد و اندازه‌ای که خداوند مقرر فرموده، نیز مصداق اسراف معرفی شده است: « قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعا» (زمر/53) و «رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فی‏ أَمْرِنا» (آل عمران/147)،


و حتی اگر ی در قصاص، بیش از افرادی را که واقعا قاتل بوده‌اند، به قتل برساند، مرتکب «اسراف» شده است «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» (اسراء/33)


و ظاهرا در همین راستاست که قوم لوط «مسرف» خوانده شدند، چرا که از حدی که خداوند در نظام طبیعت برای روابط قرار داده، عبور کرده (مفردات ألفاظ القرآن، ص408) و برای اشباع غریزه ، به جای رابطه با جنس مخالف، به سراغ خود می‌رفتند: «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ» (اعراف/81 ؛ مسرف بودن قوم لوط در جای دیگری هم اشاره شده است: مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفینَ؛ ذاریات/34)


در نکات ادبی اشاره شد که یکی از معانی‌ای که برای ماده «سرف» مطرح شده، جه و غفلت است؛ و این معنا نیز در قرآن کریم مورد توجه بوده، و افرادی را که وقتی سختی‌ها مرتفع می گردد خدا را فراموش می‌کنند مسرفانی خوانده که کارهای بدشان برایشان زینت داده شده است: «وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلى‏ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» (یونس/12)


شاید با همین ملاحظه است که در نگاه دینی، مساله اسراف در همین حد اعمال و کنش‌ها باقی نمی‌ماند، بلکه این غفلت و فراموشی یاد خدا، شخص را به ساحت کورباطنی و ایمان نیاوردن هم می کشاند: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکاً وَ نحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَمَةِ أَعْمَى؛ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنىِ أَعْمَى‏ وَ قَدْ کُنتُ بَصِیرًا؛ قالَ کَذلِکَ أَتَتْکَ آیاتُنا فَنَسیتَها وَ کَذلِکَ الْیَوْمَ تُنْسى‏؛ وَ کَذلِکَ نَجْزی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیاتِ رَبِّه» (طه/124-127)


و بدین ترتیب، این امر یکی از عوامل اصلی مخالفت با انبیاء و بی‌اعتنایی به دعوت ایشان معرفی می‌شود: «لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَیِّناتِ ثُمَّ إِنَّ کَثیراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِکَ فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ» (مائده/32) ؛ «قالُوا ما أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَ ما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَکْذِبُونَ ... قالُوا ... بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ» (یس/15-19)


و البته این عناد آنان موجب نمی‌شود که خداوند ذره‌ای از  ارائه حقایقی که باید به انسانها تذکر دهد، دست بردارد «أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفینَ» (ز ف/5)


هر چند که انی را که مسرف‌اند هدایت نخواهد کرد «وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إیمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَ قَدْ جاءَکُمْ بِالْبَیِّناتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَ إِنْ یَکُ کاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ یَکُ صادِقاً یُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذی یَعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ» (غافر/28)


و همین روحیه‌شان را مایه گمراهی آنان قرار خواهد داد: وَ لَقَدْ جاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّناتِ فَما زِلْتُمْ فی‏ شَکٍّ مِمَّا جاءَکُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ (غافر/34)


بر همین اساس، فرعون، که دعوی خ می‌کرد و تسلیم حقیقت نمی‌شد، مظهر عالی مسرفان است: « وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفینَ‏» (یونس/83) ، «مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفین‏» (دخان/31)


و بدین سبب است که اسراف ورزیدن، هم در دنیا مایه هلاکت انسان می‌شود، «ثُمَّ صَدَقْناهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْناهُمْ وَ مَنْ نَشاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفینَ‏» (انبیاء/9)


و هم در آ ت شخص را جهنمی می‌کند « أَنَّ الْمُسْرِفینَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ» (غافر/40)


پس، اگر تحلیل درستی از اسراف و زیاده‌روی داشته باشیم، درمی‌ی م که این زیاده‌روی، صرفا مساله‌ای نیست که ضررش به خود شخص برگردد، بلکه امری است که منجر به فساد در زمین می‌شود و بدین جهت است که باید بسیار مراقب باشیم که وضعمان طوری نشود که به خاطر فریفته شدن نسبت به برخی زرق و برق‌های ظاهری، عملا کارمان به جایی برسد که خواسته یا ناخواسته، از انی پیروی کنیم که در منطق قرآن کریم «مسرف» اند: «وَ لا تُطیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفینَ‏؛ الَّذینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ» (شعرا/151-152)


 




[1] . و در روایت حلوانی از هشام (و نیز روایتی از ابوعمرو)‌به صورت «آ إنّکم» هم قرائت شده است.


[2] . قرأ أهل المدینة و حفص و سهل هنا «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ» و کذلک مذهبهم فی الاستفهامین یجتمعان یکتفون بالاستفهام الأول عن الثانی فی کل القرآن و هو مذهب ال ائی إلا فی قصة لوط و الباقون بهمزتین الثانیة م ورة و حققهما أهل الکوفة إلا أن حفصا یفصل بینهما بألف و ابن کثیر و أبو عمرو و رویس یحققون الأولی و یلینون الثانیة إلا أن أبا عمرو یفصل بینهما بالألف.


الحجة: قال أبو علی کل واحد من الاستفهامین جملة مستقلة لا یحتاج فی تمامها إلی شی‏ء فمن ألحق حرف الاستفهام جملة نقلها به من الخبر إلی الاستخبار و من لم یلحقها بقاها علی الخبر فإذا کان کذلک فمن قرأ «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ» جعله تفسیرا للفاحشة کما أن قوله لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ تفسیر الوصیة.


[3] . تکمله: مرحوم طبرسی بعد از اینکه توضیح می‌دهد که «شهوة» عبارت است از اینکه نفس چیزی را به خاطر لذتی که در آن هست بخواهد؛ می‌افزاید که تفاوتش با «اراده» در آن است که اراده آن جایی است که بر اساس حکمت به سراغ کاری برویم، اما آن میل درونی‌ای است که خدا در ما قرار داده؛ و گویی می‌توان گفت که ، محصول کار خدا در ماست ولی اراده، اراده ماست (و الشهوة مطالبة النفس بفعل ما فیه اللذة و لیست کالإرادة لأنها قد تدعو إلی الفعل من جهة الحکمة و الشهوة ضروریة فینا من فعل الله تعالی و الإرادة من فعلنا. مجمع البیان، ج4، ص684)؛ و ظاهرا مقصود ایشان از این عبارت، این است که "در «اراده» نوعی بررسی و تامل ذهنی شرط است، ولو این بررسی بسیار سریع رخ دهد، اما امری است که بدون تامل ذهنی انسان را به سوی چیزی سوق می‌دهد؛" اما اگر چنین برداشت شود که ایشان می‌خواهد بگوید که «اراده» امر منسوب به انسان، و « » امر کاملا طبیعی و منسوب به خداست، قطعا برداشت ناصو است؛ چرا که در همین آیه که ایشان این بحث را مطرح کرده، بوضوح « » در مورد امری به کار رفته که میل طبیعی و اصیل انسان بدان نیست؛ و اتفاقا در آیه بعد، حضرت لوط ع به همین استناد می‌کند که به چیزی میل کرده‌اید که خلاف طبیعتتان است؛ و این کارشان را «اسراف» یعنی وج از حد طبیعی می‌داند: «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ» از این رو، واضح است که چنین تحلیلی آن هم در ذیل این آیه، قطعا مراد ایشان نبوده است.


 




ادامه جلسه 852 سوره اعراف آیه 81

درخواست حذف اطلاعات

 


حدیث


1) روایت شده است که رضا در فرازی از نامه‌ای که در پاسخ سوالاتی که از ایشان شده بود مرقوم فرمودند نوشته بودند:


علت تحریم مرد بر مرد و زن بر زن به خاطر آن چیزی [اعضاء و اندام‌هایی] است که در ن قرار داده شده و آنچه که مردان بر آن سرشته شده‌اند؛ و نیز به خاطر این است که به‌هم‌درآمیختن مردان با مردان و ن با ن، انقطاع نسل و فساد در تدبیر و دنیا را در پی خواهد داشت.


علل الشرائع، ج‏2، ص550


حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الرَّبِیعِ الصَّحَّافُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ عَلِیَّ بْنَ مُوسَی الرِّضَا ع کَتَبَ إِلَیْهِ فِیمَا کَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ:


 عِلَّةُ تَحْرِیمِ الذُّکْرَانِ لِلذُّکْرَانِ وَ الْإِنَاثِ لِلْإِنَاثِ لِمَا رُکِّبَ فِی الْإِنَاثِ وَ مَا طُبِعَ عَلَیْهِ الذُّکْرَانُ وَ لِمَا فِی إِتْیَانِ الذُّکْرَانِ الذُّکْرَانَ وَ الْإِنَاثِ الْإِنَاثَ مِنِ انْقِطَاعِ النَّسْلِ وَ فَسَادِ َّدْبِیرِ وَ خَرَابِ الدُّنْیَا.


 


2)  روایت شده که از صادق ع درباره با ن از پشت سوال شد. فرمودند در قرآن آیه‌ای را نمی‌شناسم که آن را حلال کرده باشد جز یک آیه: «همانا شما درآیید به مردان به ، به جای ن.» (آل عمران/80)


تفسیر العیاشی، ج‏2، ص22


وَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ:


سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذُکِرَ عِنْدَهُ إِتْیَانُ النِّسَاءِ فِی أَدْبَارِهِنَّ فَقَالَ: مَا أَعْلَمُ آیَةً فِی الْقُرْآنِ أَحَلَّتْ ذَلِکَ إِلَّا وَاحِدَةً: «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساء».


 


3) عطیه روایت کرده که نزد صادق درباره مردانی که مفعول واقع می‌شوند سوال .


فرمود: خداوند ی را نیازی به او داشته باشد [= خیری در او سراغ داشته باشد] به این بلا مبتلا نمی‌کند! همانا در پشت آنان رَحِم‌های وارونه‌ای هست و حیای پشت آنان همانند حیای ن است؛ و فرزندی از ابلیس که به او زوال گفته می‌شود در آنان مشارکت کرده؛ که هر از مردان که او در وی مشارکت کند مفعول واقع می‌شود و هریک از ن که او در وی مشارکت کند، ی است که ن بر او وارد شوند» و هر یک از مردان که اهل این کار باشد هنگامی که به چهل سالگی برسد رهایش نکند و آنان بازماندگان «سدوم» [= شهر قوم لوط] هستند؛ و منظورم از اینکه بازماندگان آنهایند نه این است که از فرزندان آنها باشند، بلکه یعنی از طینت‌ و سرشت آنان هستند.


گفتم: آیا همان سدومی که [با عذاب خدا] زیر و رو شد؟


فرمود: بله؛ آنجا چهار شهر بود: سدوم و صریم و لدماء و عُمَیراء ...


الکافی، ج‏5، ص549؛ علل الشرائع، ج‏2، ص552


عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ عَطِیَّةَ أَخِی أَبِی الْعُرَامِ قَالَ: ذَکَرْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَنْکُوحَ مِنَ الرِّجَالِ.


فَقَالَ لَیْسَ یُبْلِی اللَّهُ بِهَذَا الْبَلَاءِ أَحَداً وَ لَهُ فِیهِ حَاجَةٌ إِنَّ فِی أَدْبَارِهِمْ أَرْحَاماً مَنْکُوسَةً وَ حَیَاءُ أَدْبَارِهِمْ کَحَیَاءِ الْمَرْأَةِ؛ قَدْ شَرِکَ فِیهِمُ ابْنٌ لِإِبْلِیسَ یُقَالُ لَهُ زَوَالٌ؛ فَمَنْ شَرِکَ فِیهِ مِنَ الرِّجَالِ کَانَ مَنْکُوحاً؛ وَ مَنْ شَرِکَ فِیهِ مِنَ النِّسَاءِ کَانَتْ مِنَ الْمَوَارِدِ[1]؛ وَ الْعَامِلُ عَلَى هَذَا مِنَ الرِّجَالِ إِذَا بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً لَمْ یَتْرُکْهُ؛ وَ هُمْ بَقِیَّةُ سَدُومَ أَمَا إِنِّی لَسْتُ أَعْنِی بِهِمْ بَقِیَّتَهُمْ أَنَّهُ وَلَدُهُمْ وَ لَکِنَّهُمْ مِنْ طِینَتِهِمْ.


قَالَ قُلْتُ سَدُومُ الَّتِی قُلِبَتْ؟


قَالَ هِیَ أَرْبَعُ مَدَائِنَ- سَدُومُ وَ صَرِیمُ وَ لَدْمَاءُ وَ عُمَیْرَاءُ ...[2]


تبصره

در روایات توضیح داده شده که منظور از «شریک شدن در ی»، مواردی است که افراد در هنگام شویی برخی از آداب دینی شویی را رعایت نمی‌کنند؛ و با این کارشان، را در ثمره کار خویش (یعنی در فرزندی که می‌آورند) شریک می گردانند.


 


4) آیا گرایی و ‌بازی سرشتی درونی و غیرارادی است یا ناشی از رانی و لذت‌جویی؟


الف. عمرو می‌گوید: باقر ع فرمود: به خدا سوگند بر پُشتی‌های بهشتی تکیه نزند ی که از پشت با او کاری می‌کنند!


گفتم: فلانی آدم عاقل و دمندی است؛ ولی مردم را به خویش می‌خواند و خداوند او را مبتلا کرده است!


فرمود: آیا این کار را در مسجد جامع انجام می‌دهد؟!


گفتم: خیر.


فرمود: آیا جلوی درب منزلش انجام می‌دهد؟!


گفتم: خیر.


فرمود: پس کجا انجام می‌دهد؟!


گفتم: در خلوت و نهان.


فرمود: پس خداوند او را مبتلا نکرده است؛ او دنبال لذت بردن خویش است و چنین ی بر پشتی بهشتی تکیه نزند.


توضیح

ظاهرا او می‌خواهد بگوید این امری است که خدا در او قرار داده و در اختیار خودش نیست؛ حضرت هم با این سوالات وی را متوجه می‌کند که اگر امر غیراختیاری باشد در هر جایی از او سر می‌زند، همین که تنها در خلوت این کار را می‌کند نشان می‌دهد که محرک وی، نه امری غیرارادی، بلکه رانی و لذت‌جوییِ وی بوده است.


ب. و از صادق ع روایت شده است که:


در میان شیعیان ما، هر جور آدمی هم پیدا شود، ی که دستش را برای گ دراز کند، پیدا نشود؛ و نیز ی که [چشم] کبودِ سبزه‌رو [= کنایه از برخی خصلتها؛ طه/102] باشد؛ و نیز ی که از پشت با او کاری کنند.


ج. اسحاق بن عمار می‌گوید: به صادق ع عرض این افراد گرا را می‌بینید که به این بلیه مبتلا شده‌اند؛ گاهی فردی را می‌بینم که مومن است و به این بلیه مبتلا شده؛ اما مردم گمان می‌کنند که خداوند هیچ ی را که خیری در او سراغ داشته باشد به این بلا مبتلا نمی‌سازد.


بله، گاه فردی مبتلا می‌شود؛ اما به آنان مگر چرا که این سخن شما مایه آسودگی خیال آنان می‌شود.


گفتم: فدایت شوم! آنان توان صبر بر این امر را ندارند.


فرمود: آنان می‌توانند صبر کنند ولیکن با این کار دنبال لذت‌جویی هستند.


توضیح

در اینجا اسحاق بن عمار از روایاتی می‌پرسد که در میان مردم شیوع دارد و نمونه‌اش در بند الف گذشت. ع توضیح می‌دهند که راه نجات بر آنان بسته نیست؛ یعنی ممکن است شخصی مرتکب این کار شود ولی توبه کند و از این جهت مشمول انی نشود که خیری در آنان نیست؛ اما این را طوری بازگو نکن که افراد به این واقعیت (که اگر ی این گونه بماند خیری در او نخواهد بود) بی‌اعتنا شوند و به امید اینکه بعدا توبه می‌کنند بی‌دغدغه به این کار روی آورند.


اسحاق در ادامه می‌خواهد انجام این کار توسط افرادی که وی آنها را مومن می‌داند توجیه کند و می‌گوید: این دست خودشان نیست؛ یک میل درونی در آنها هست و توان مقاومت در برابر آن را ندارند. حضرت هم در پاسخ، وجود چنین میلی را انکار نمی‌کنند؛ اما می‌فرماید توان مقاومت دارند (شبیه مضمونی که در حدیث ب گذشت) و علت اصلی اینکه آنان چنین بدعاقبت می‌شوند این است که دنبال لذت‌جویی‌شان هستند.


الکافی، ج‏5، ص550-551


الف. عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرٍو عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ:


أَقْسَمَ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ أَنْ لَا یَقْعُدَ عَلَى نَمَارِقِ الْجَنَّةِ مَنْ یُؤْتَى فِی دُبُرِهِ.


فَقُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فُلَانٌ عَاقِلٌ لَبِیبٌ یَدْعُو النَّاسَ‏ إِلَى نَفْسِهِ قَدِ ابْتَلَاهُ اللَّهُ.


قَالَ فَقَالَ فَیَفْعَلُ ذَلِکَ فِی مَسْجِدِ الْجَامِعِ؟


قُلْتُ لَا.


قَالَ فَیَفْعَلُهُ عَلَى بَابِ دَارِهِ؟


قُلْتُ لَا.


قَالَ فَأَیْنَ یَفْعَلُهُ؟


قُلْتُ إِذَا خَلَا.


قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یَبْتَلِهِ‏  هَذَا مُتَلَذِّذٌ لَا یَقْعُدُ عَلَى نَمَارِقِ الْجَنَّةِ.


ب. أَحْمَدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:


مَا کَانَ فِی شِیعَتِنَا فَلَمْ یَکُنْ فِیهِمْ ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ مَنْ یَسْأَلُ فِی کَفِّهِ وَ لَمْ یَکُنْ فِیهِمْ أَزْرَقُ أَخْضَرُ وَ لَمْ یَکُنْ فِیهِمْ مَنْ یُؤْتَى فِی دُبُرِهِ.


ج. الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع هَؤُلَاءِ الْمُخَنَّثُونَ مُبْتَلَوْنَ بِهَذَا الْبَلَاءِ فَیَکُونُ الْمُؤْمِنُ مُبْتَلًى وَ النَّاسُ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ لَا یُبْتَلَى بِهِ أَحَدٌ لِلَّهِ فِیهِ حَاجَةٌ؟!


قَالَ نَعَمْ قَدْ یَکُونُ مُبْتَلًى بِهِ، فَلَا تُکَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ یَجِدُونَ لِکَلَامِکُمْ رَاحَةً.


قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَإِنَّهُمْ لَیْسُوا یَصْبِرُونَ.


قَالَ هُمْ یَصْبِرُونَ وَ لَکِنْ یَطْلُبُونَ بِذَلِکَ اللَّذَّةَ.[3]


 


تدبر


1) «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ»


این آیه در ادامه آیه قبل، نشان می‌دهد مهمترین گناه قوم لوط که حضرت لوط از آن در آیه قبل با تعبیر «ال » یاد کرد این بود که مردانشان به جای اینکه روابط را با ن انجام دهند، به سراغ مردان می‌رفتند؛ و این مطلب را با تاکیدات متعدد (هم حرف «إنّ» برای تاکید است و هم حرف «لـ» که بر روی فعل آمده است؛ و هم آوردن جمله به صورت جمله اسمیه) مورد تاکید قرار می‌دهد؛ یعنی دقیقا همان چیزی را که امروزه عده‌ای به نام گرایی درصدد ترویج آن هستند و از کارهای شنیعِ این افراد به عنوان «حق اقلیت‌های » دفاع می‌کنند!


این آیه بوضوح تمام نشان می‌دهد که:


اولا آنچه قوم لوط انجام می‌دادند و مورد مؤاخذه شدید حضرت لوط بود، دقیقا همین ارتباط با بود، نه چیزی دیگر؛ و


ثانیا این کارشان به هیچ عنوان حقی برای آنان ایجاد نمی‌کرد؛ بلکه آنها با این کارشان مصداق «مسرف» یعنی ی که «از حد و اندازه‌ای که خداوند مقرر فرموده، می‌کند و به حق خویش راضی نیست» معرفی شده است.


سوء استفاده گرایان از قرآن


گرایان در دوره مدرن، فعالیتهایشان را از حوالی 1970 آغاز د و با جوسازی‌های رسانه‌ای توانستند در بسیاری از کشورهای غربی جو عمومی جامعه را از مخالفت با خویش بازدارند به این بهانه که اینها هم اقلیتی هستند که باید آزاد باشند!


یکی از مهمترین موانع ایشان، باورهای دینی جوامع بود. اغلب انسان‌هایی که در کشورهای غربی (اروپا و ) زندگی می‌کنند متدین به یکی از ادیان ابراهیمی، بویژه دین یت هستند و در تمامی ادیان ابراهیمی، نه‌تنها عمل گرایانه (لواط) بشدت نهی شده؛ بلکه حکایت قوم لوط و عذ که خداوند بر قوم لوط نازل کرد نیز به تفصیل مطرح شده است؛ از این رو، یکی از پروژه های آنان تحریف این داستان بود. بدین منظور از روشی که در یهودیان رایج است استفاده د. علی رغم تصریحات کتاب مقدس، خاخام‌ها گناه اصلی عذاب قوم لوط را اموری همچون برخورد بد آنان با غریبه‌ها و ... قلمداد شده، و نه لواط؛ و این روشی بود که ابتدا در تحریف برداشت یت (مثلا مقاله what does the bible say about homo uality نوشته sam allberry ) و سپس در تحریف داستان قرآن (مثلا مقاله what the qur"an says about homo uality که موسسه حمایت از گرایان edudivers تهیه شده) می‌توان مشاهده کرد؛ و متاسفانه برخی از انی که خود را مسلمان می‌خوانند نیز سعی می‌کنند همان محتواها - یعنی تردید انداختن در اینکه واقعا هدف از عذاب قوم لوط چه بوده - را در مورد قرآن کریم تکرار کنند.


مثلا یکی از آنان می‌نویسد: «در آنجا که لوط قوم خود را به علّت ارتکاب «کار زشت» یا «ال » مورد نکوهش قرار می دهد، مفسّران آن کار زشت یا « » را معادل «عمل لواط» تفسیر می‌کنند. اما روایت قرآنی و نیز ‌ای قرائن برون متنی نشان می دهد که قوم لوط مرتکب انواع گناهان فاحش می‌شدند، و هیچ دلیلی وجود ندارد که آن « » را که عامل اصلی عذاب ایشان بوده است معادل عمل « گرایانه» در میان مردان قوم تلقی کنیم؛ از قضا از منظر قرآنی، در صدر گناهان قوم لوط کفرورزی و انکار نبوّت لوط و سایر ان الهی قرار داشته است» (آرش نراقی، قرآن و مساله حقوق اقلیتهای ،‌ ص4) و در ادامه به آیاتی که درباره تکذیب حضرت لوط توسط قومش سخن می‌گوید اشاره می‌کنند و آیات 12 تا 14 سوره ص که فلسفه عذاب همه اقوام (از جمله قوم لوط) را تکذیب ان معرفی می‌کند.


در حالی که:


اولاً تکذیب « » چه معنایی دارد جز تکذیب پیام او؟ و چنانکه در جلسه قبل، تدبر 1 گذشت، اتفاقا قرآن کریم از حضرت لوط ع، برخلاف سایر انبیاء، سخنی درباره مبارزه وی با کفرورزیدن و بت‌پرستی نقل نکرده است؛ و پیام اصلی او را همین «نهی از لواط و عمل گرایانه» برشمرده است. آنگه چگونه از نازل شدن عذاب به خاطر تکذیب این (یعنی تکذیب پیام او) نتیجه می‌گیرد که عذاب آنها ربطی به لواط ندارد!


ثانیا در این آیه که بلافاصله بعد از کلمه «ال » آمده، صریحا این «ال » به عنوان رانی با مردان تفسیر شده است؛ و اتفاقا در سه آیه بعد، تصریح می‌کند که عذاب نازل شد و ببین عاقبت این «مجرمان» چه شد؟ آیا اینکه ابتدا می‌گوید «ال » بعد می‌گوید «با ، به جای ن، به سراغ مردان می‌رفتند» و بعد آنان را «مجرم» می‌خواند و عذاب را ناشی از «مجرم» بودنشان می‌شمرد، به اندازه کافی واضح نمی‌کند که این عذاب به خاطر همین عمل گرایانه بوده است؟![4]


 


2) «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ»


چنانکه در نکات ادبی اشاره شد احتمالات متعددی برای نقش نحوی «شهوة» در این آیه مطرح است، که از هر احتمال معنای خاصی را استنتاج کرد:


الف. اگر «شهوة» حال باشد؛ آنگاه یعنی: ‌سراغ مردان می‌روید در حال ، یعنی چنان حال بر شما غلبه کرده که متوجه قبح کارتان نیستید. (حوفی و ابن‌عطیه، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص100)


ب. اگر مفعول له باشد، آنگاه یعنی به خاطر دنبال مردان می‌روید، یعنی چیزی جز محرک رفتن شما به سوی مردان نیست؛ و چه مذمتی بالاتر از این، که همچون حیوانات شده‌اید که به جای اینکه با عقل و بررسی به کاری اقدام کنید، صرفا به خاطر اقدام می‌کنید. (ابوالبقاء و زمخشری، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص100)


ج. ...


 


3) «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ؛ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ»


حرف «بل» اصطلاحا برای «اضراب» (کنار زدن مطلب قبلی، و مطرح مطلبی بیش از مطلب قبلی) می‌باشد.


درباره اینکه چرا در اینجا این تعبیر آمده و مثلا با حرف «و» مطلب به مطلب قبلی عطف نشد، می توان گفت که اینجا در مقام توبیخ و مواخذه آنان است و بیان اینکه مساله صرفا یک دلخواه و نیست؛ بلکه آنچه ریشه این دلخواه‌های شماست اسرافکاری شماست؛ به تعبیر دیگر، مساله فقط این نیست که افرادی رانی هستید [چرا که کاران هم افرادی رانند] بلکه علت اینکه رانی‌تان را تا مردان هم گسترش داده‌اید این است اساساً بنایتان برگذشتن از همه حدود است؛ شبیه همان که در جای دیگر فرمود:‌ «وَ تَذَرُونَ ما خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُون» (شعراء/166)‏ (البحر المحیط، ج5، ص101). به تعبیر دیگر، می خواهد بفرماید گرایی فقط رانی نیست؛ بلکه اساسش روالهای طبیعی و متعارفی که خداوند قرار داده را به هم زدن است.[5]


 


4) «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ»


می دانیم که آوردن اسم فاعل، به جای فعل، در زبان عربی، دل بر ثبوت و استقرار شدید مطلب دارد؛


پس،  اینکه کار آنان - که یک نوع اسراف و وج از حد است - را با تعبیر «مسرفون» آورد؛ و نفرمود «بل انتم تسرفون» بدین جهت است که بر ثبوت اسراف در وجود آنان تاکید کند (البحر المحیط، ج5، ص101)


یعنی نشان دهد که انی که به عمل گرایانه روی می‌آورند، انحرافشان صرفاً یک انحراف ساده و موقت نیست؛ بلکه انحراف و از حد و اندازه خود گذشتن، در وجودشان تثبیت شده است.


 


5) «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ»


ى از غیر راه طبیعى، اسراف است و ى که راه طبیعى و فطرى را کنار بگذارد، مسرف است. (تفسیر نور، ج‏4، ص110)


 


6) «دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ»


لواط، به حقوق ن در جامعه است. (تفسیر نور، ج‏4، ص110)


 




[1] . در علل الشرایع به جای «کانت من الموارد» نوشته «کَانَ عَقِیماً مِنَ الْمَوْلُود».


[2] . قَالَ فَأَتَاهُنَّ جَبْرَئِیلُ ع وَ هُنَّ مَقْلُوعَاتٌ إِلَى تُخُومِ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ فَوَضَعَ جَنَاحَهُ تَحْتَ السُّفْلَى مِنْهُنَّ وَ رَفَعَهُنَّ جَمِیعاً حَتَّى سَمِعَ أَهْلُ سَمَاءِ الدُّنْیَا نُبَاحَ کِلَابِهِمْ ثُمَّ قَلَبَهَا .


[3] . در در الکافی، ج‏5، ص548-550 روایاتی دیگری نیز آمده که نشان می‌دهد که این مساله هم ابعاد درونی دارد و هم ابعاد لذت‌جویی؛ و ابعاد درونی‌اش موجب این نمی‌شود که لذت‌جویی‌اش مباح شود:



  • مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ قَبَّلَ غُلَاماً مِنْ شَهْوَةٍ أَلْجَمَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ.

  • مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ أَمْکَنَ مِنْ نَفْسِهِ طَائِعاً یُلْعَبُ بِهِ أَلْقَى اللَّهُ عَلَیْهِ شَهْوَةَ النِّسَاءِ.

  • مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَزْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع‏ إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً لَهُمْ فِی أَصْلَابِهِمْ أَرْحَامٌ کَأَرْحَامِ النِّسَاءِ قَالَ فَسُئِلَ فَمَا لَهُمْ لَا یَحْمِلُونَ فَقَالَ إِنَّهَا مَنْکُوسَةٌ وَ لَهُمْ فِی أَدْبَارِهِمْ غُدَّةٌ کَغُدَّةِ الْجَمَلِ أَوِ الْبَعِیرِ فَإِذَا هَاجَتْ هَاجُوا وَ إِذَا سَکَنَتْ سَکَنُوا.

  • عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمُتَشَبِّهِینَ مِنَ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ وَ الْمُتَشَبِّهَاتِ مِنَ النِّسَاءِ بِالرِّجَالِ قَالَ وَ هُمُ الْمُخَنَّثُونَ وَ اللَّاتِی یَنْکِحْنَ بَعْضُهُنَّ بَعْضاً.

  • أَحْمَدُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِی فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنِّی ابْتُلِیتُ بِبَلَاءٍ فَادْعُ اللَّهَ لِی فَقِیلَ لَهُ إِنَّهُ یُؤْتَى فِی دُبُرِهِ فَقَالَ مَا أَبْلَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَذَا الْبَلَاءِ أَحَداً لَهُ فِیهِ حَاجَةٌ ثُمَّ قَالَ أَبِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَا یَقْعُدُ عَلَى إِسْتَبْرَقِهَا وَ حَرِیرِهَا مَنْ یُؤْتَى فِی دُبُرِهِ.

  • عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُوسَى بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی أُحِبُّ الصِّبْیَانَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَتَصْنَعُ مَا ذَا قَالَ أَحْمِلُهُمْ عَلَى ظَهْرِی فَوَضَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَدَهُ عَلَى جَبْهَتِهِ وَ وَلَّى وَجْهَهُ عَنْهُ فَبَکَى الرَّجُلُ فَنَظَرَ إِلَیْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کَأَنَّهُ رَحِمَهُ فَقَالَ إِذَا أَتَیْتَ بَلَدَکَ فَاشْتَرِ جَزُوراً سَمِیناً وَ اعْقِلْهُ عِقَالًا شَدِیداً وَ خُذِ السَّیْفَ فَاضْرِبِ السَّنَامَ ضَرْبَةً تَقْشِرُ عَنْهُ الْجِلْدَةَ وَ اجْلِسْ عَلَیْهِ بِحَرَارَتِهِ فَقَالَ عُمَرُ فَقَالَ الرَّجُلُ فَأَتَیْتُ بَلَدِی فَاشْتَرَیْتُ جَزُوراً فَعَقَلْتُهُ عِقَالًا شَدِیداً وَ أَخَذْتُ السَّیْفَ فَضَرَبْتُ بِهِ السَّنَامَ ضَرْبَةً وَ قَشَرْتُ عَنْهُ الْجِلْدَ وَ جَلَسْتُ عَلَیْهِ بِحَرَارَتِهِ فَسَقَطَ مِنِّی عَلَى ظَهْرِ الْبَعِیرِ شِبْهُ الْوَزَغِ أَصْغَرُ مِنَ الْوَزَغِ وَ سَکَنَ مَا بِی.

  • مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ مُوسَى بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْهَیْثَمِ النَّهْدِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: شَکَا رَجُلٌ إِلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْأُبْنَةَ فَمَسَحَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَلَى ظَهْرِهِ فَسَقَطَتْ مِنْهُ دُودَةٌ حَمْرَاءُ فَبَرَأَ.


[4] . تأسف‌بارتر اینکه در پاورقی‌ 6  که بعد از عبارت « تفسیر می‌کنند» آورده، نوشته است «احتمالاً طبری نخستین مفسّری است که تعبیر قرآنی « » را در روایت قرآنی قوم لوط با «عمل لواط» معادل فرض می کند، و آیات مربوطه را بر مبنای این معادله تفسیر می نماید» احتمالی که صرفاً برای القای منظور نادرست خویش صورت گرفته است و مصداق بارز یک مغالطه عامدانه می باشد؛ چرا که بیان این احتمال چنین القا می‌کند که این حرف در یک زمان خاص شروع شده است و قبل از آن چنین دیدگاهی وجود نداشته است؛ در حالی تفسیر طبری (متوفی 310) از اولین تفاسیر مکتوبی است که باقی مانده است؛ و طبیعی است که با این لحاظ بسیاری از حرفها را می‌شد گفت که «وی اولین مفسری است که گفته» که هیچ دل ی ندارد که قبلی‌ها نگفته‌اند؛ چرا که تفاسیر قبلی‌ مکتوبی که موجود است بسیار مختصر بوده و اغلبشان در ذیل این آیه، چون مطلب واضح بوده، هیچ توضیحی نداده‌اند؛ ولی اگر به سراغ تفاسیری که از صحابه و تابعین (چه رسد به ائمه اطهار ع) برویم بوضوح آنان این را همان عمل لواط دانسته‌اند (مثلا حسن بصری، به نقل از مجمع البیان، ج4، ص685)  و اگر سراغ کتب حدیثی برویم، دهها و بلکه صدها روایت در شیعه و سنی که سالها قبل از طبری از طریق صحابه و تابعین و ائمه اطهار ع ثبت شده همگی بر اینکه این واقعه درباره لواط بوده اتفاق نظر دارند.


[5] . درباره وجه آن در اینجا دیدگاه‌های دیگری هم مطرح شده است که به قوت دیدگاه فوق نیست:


الف. برای پایان دادن به مطلب قبل، و شروع در مطلب جدید است؛ یعنی شما چنان کردید؛ و اکنون می‌افزاییم که شما افرادی هستید که از حدتان کرده‌اید. (حوفی، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص101)


ب. اضراب از یک مطلب محذوف است؛ یعنی اینکه چنین کردید عد نورزیدید، بلکه از حد هم گذر کردید. (به نقل از البحر المحیط، ج5، ص101)


ج. رد عذرخواهی محتمل آنان است؛ یعنی نه‌تنها رانی کردید، بلکه با این کارتان جای هیچ عذری نگذاشتید چرا که در این رانی هم اسراف‌کاری نمودید. (کرمانی، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص101)


 




ادامه جلسه 581 (سوره اعراف آیه 80)

درخواست حذف اطلاعات

 


 


2) ابوبصیر می‌گوید: به باقر ع عرض : آیا درست است که رسول الله ص مرتباً از بخل به خداوند پناه می‌برد؟


فرمود: بله ای ابومحمد! در هر صبح و شام؛ و ما نیز از بخل به خداوند پناه می‌بریم که خداوند می فرماید «و ی که حرص و بخل نفس خویش را نگه دارد آنان‌اند که رستگاران‌اند» () و به تو خبر دهم از عاقبت بخل؟ همانا قوم لوط اهل آبادی‌ای بودند که بسیار بر طعام حریص بودند. و این بخل ورزیدن آنان را به دردی گرفتار کرد که دوا نداشت!


گفتم: به چه عاقبتی گرفتارشان کرد؟


فرمود: همانا قوم لوط در مسیر کاروانهای شام و مصر بودند؛ و کاروانها بر آنان فرود می‌آمدند و اینان از آنان پذیرایی می‌ د. چون آن کاروانها زیاد شدند بخل‌ورزی و پست و لئیم‌ بودن به آنان فشار آورد و بخل آنان را وادار کرد که وقتی میهمانی بر آنان وارد می‌شود به اینکه با عمل شنیعی انجام دهند او را بی‌آبرو کنند؛ و آنان این کار را با میهمانان انجام می دادند  تا بدین ترتیب از ی که بر آنان وارد می‌شد انتقام بگیرند. این کارشان در آن آبادی شیوع پ‍یدا کرد و دیگر مردمان پرهیز داشتند که بر آنان وارد شوند؛ پس این بخل آنان را به بلایی مبتلا کرد که نمی‌توانستند آن را از خویش دفع کنند بدون اینکه واقعا رغبتی بدان داشته باشند تا حدی که کار به جایی رسید که این را از مردان در سرزمین‌ها [ِ دیگر] طلب می‌ د و برایش اجرتی قرار می‌دادند.


س‍پس فرمود: و چه دردی است بخل ورزیدن و چه بد عاقبت است و چه اندازه زشت و قبیح است نزد خداوند متعال!


گفتم فدایت شوم. آیا اهالی شهر لوط همه‌شان این چنین کاری می‌ د؟


فرمود: ‌بله، به جز اهل خانه‌ای از آنان از مسلمین. آیا سخن خداوند را نشنیده‌ای که فرمود «پس بیرون کردیم هرکه از مومنان را که در آنجا بود؛ پس جز خانه‌ای از مسلمین نیافتیم» (ذاریات/35-36)


سپس باقر ع فرمود: حضرت لوط سی سال در قومش درنگ کرد و آنان را به خداوند متعال می‌خواند از عذابش هشدار می‌داد؛ و آنان قومی بودند که برای قضای حاجت که می‌رفتند نظافت نمی‌ د و بعد از جنابت هم خود را تطهیر نمی‌نمودند؛ و حضرت لوط ع پسر حضرت ابراهیم ع بود و همسر ابراهیم ع، ساره، خواهر حضرت لوط ع بود؛ و حضرت لوط ع و حضرت ابراهیم ع هر دو مرسل بودند؛ و خود لوط ع فردی سخاوتمند و اهل اکرام بود و وقتی میهمان بر او وارد می‌شد بخوبی پذیرایی می‌کرد و آنان را از قوم خود برحذر می‌داشت. قومش چون چنین دیدند به او گفتند «آیا ما تو را از جهانیان نهی نکردیم» (حجر/70) که میهمانی را که بر تو وارد می‌شود این چنین پذیرایی و احترام نکنی؟ اگر این بار چنین کردی میهمانی که بر تو وارد شود را با عمل شنیع خود، بی‌آبرو، و تو را خوار خواهیم کرد.


و از این رو بود که وقتی میهمانی بر حضرت لوط وارد می‌شود وی برای اینکه مبادا قومش بخواهند با او عمل شنیعی انجام دهند آمدن آنان را مخفی نگه می داشت بدین جهت که عشیره و خویشاوندانی [که او را در برابر قومش یاری کنند] نداشت.


و حضرت لوط ع و حضرت ابراهیم ع همواره منتظر نزول عذاب بر قومشان بودند چرا که هر دو نزد خداوند متعال منزلت شریفی داشتند؛ و خداوند متعال هر بار که می‌خواست قوم لوط را عذاب کند مودت و خلیل بودن حضرت ابراهیم و محبت حضرت لوط مانع می‌شد و عذابشان را به تاخیر می‌انداخت.


علل الشرائع، ج‏2، ص548-550؛ تفسیر العیاشی، ج‏2، ص245-247؛ قصص الأنبیاء ع (للراوندی)، ص118-119


حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ الْمُتَوَکِّلِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ:


قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَتَعَوَّذُ مِنَ الْبُخْلِ؟


فَقَالَ نَعَمْ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ فِی کُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ وَ نَحْنُ نَتَعَوَّذُ بِاللَّهِ مِنَ الْبُخْلِ یَقُولُ اللَّهُ‏ «وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‏» وَ سَأُخْبِرُکَ عَنْ عَاقِبَةِ الْبُخْلِ إِنَّ قَوْمَ لُوطٍ کَانُوا أَهْلَ قَرْیَةٍ أَشِحَّاءَ عَلَی الطَّعَامِ فَأَعْقَبَهُمُ الْبُخْلُ دَاءً لَا دَوَاءَ لَهُ فِی فُرُوجِهِمْ.


فَقُلْتُ وَ مَا أَعْقَبَهُمْ؟


فَقَالَ إِنَّ قَرْیَةَ قَوْمِ لُوطٍ کَانَتْ عَلَی طَرِیقِ السَّیَّارَةِ إِلَی الشَّامِ وَ مِصْرَ فَکَانَتِ السَّیَّارَةُ تَنْزِلُ بِهِمْ فَیُضِیفُونَهُمْ فَلَمَّا کَثُرَ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ ضَاقُوا بِذَلِکَ ذَرْعاً بُخْلًا وَ لُؤْماً فَدَعَاهُمُ الْبُخْلُ إِلَی أَنْ کَانُوا إِذَا نَزَلَ بِهِمُ الضَّیْفُ فَضَحُوهُ مِنْ غَیْرِ شَهْوَةٍ بِهِمْ إِلَی ذَلِکَ؛ وَ إِنَّمَا کَانُوا یَفْعَلُونَ ذَلِکَ بِالضَّیْفِ حَتَّی یَنْکُلَ النَّازِلُ عَنْهُمْ فَشَاعَ أَمْرُهُمْ فِی الْقَرْیَةِ وَ حَذِرَهُمُ النَّازِلَةُ فَأَوْرَثَهُمُ الْبُخْلُ بَلَاءً لَا یَسْتَطِیعُونَ دَفْعَهُ عَنْ أَنْفُسِهِمْ مِنْ غَیْرِ شَهْوَةٍ لَهُمْ إِلَی ذَلِکَ حَتَّی صَارُوا یَطْلُبُونَهُ مِنَ الرِّجَالِ فِی الْبِلَادِ وَ یُعطُونَهُمْ عَلَیْهِ الْجُعْلَ.


ثُمَّ قَالَ فَأَیُّ دَاءٍ أَدْأَی مِنَ الْبُخْلِ وَ لَا أَضَرُّ عَاقِبَةً وَ لَا أَفْحَشُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی؟!


قَالَ أَبُو بَصِیرٍ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَهَلْ کَانَ أَهْلُ قَرْیَةِ لُوطٍ کُلُّهُمْ هَکَذَا یَعْمَلُونَ؟


فَقَالَ نَعَمْ إِلَّا أَهْلُ بَیْتٍ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ أَ مَا تَسْمَعُ لِقَوْلِهِ تَعَالَی‏ «فَأَخْرَجْنا مَنْ کانَ فِیها مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَما وَجَدْنا فِیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ»؟


ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّ لُوطاً لَبِثَ فِی قَوْمِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ یُحَذِّرُهُمْ عَذَابَهُ؛ وَ کَانُوا قَوْماً لَا یَتَنَظَّفُونَ مِنَ الْغَائِطِ وَ لَا یَتَطَهَّرُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ؛ وَ کَانَ لُوطٌ ابْنَ‏ خَالَةِ إِبْرَاهِیمَ؛ وَ کَانَتِ امْرَأَةُ إِبْرَاهِیمَ سَارَةُ أُخْتَ لُوطٍ؛ وَ کَانَ لُوطٌ وَ إِبْرَاهِیمُ نَبِیَّیْنِ مُرْسَلَیْنِ مُنْذِرَیْنِ؛ وَ کَانَ لُوطٌ رَجُلًا سَخِیّاً کَرِیماً یَقْرِی الضَّیْفَ إِذَا نَزَلَ بِهِ وَ یُحَذِّرُهُمْ قَوْمَهُ.


قَالَ فَلَمَّا رَأَی قَوْمُ لُوطٍ ذَلِکَ مِنْهُ قَالُوا لَهُ إِنَّا «نَنْهَاکَ عَنِ الْعَالَمِینَ» لَا تقری [تَقْرِ] ضَیْفاً یَنْزِلُ بِکَ إِنْ فَعَلْتَ فَضَحْنَا ضَیْفَکَ الَّذِی یَنْزِلُ بِکَ وَ أَخْزَیْنَاکَ! فَکَانَ لُوطٌ إِذَا نَزَلَ بِهِ الضَّیْفُ کَتَمَ أَمْرَهُ مَخَافَةَ أَنْ یَفْضَحَهُ قَوْمُهُ؛ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ لِلُوطٍ عَشِیرَةٌ.


قَالَ وَ لَمْ یَزَلْ لُوطٌ وَ إِبْرَاهِیمُ یَتَوَقَّعَانِ نُزُولَ الْعَذَابِ عَلَی قَوْمِهِمْ فَکَانَتْ لِإِبْرَاهِیمَ وَ لِلُوطٍ مَنْزِلَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی شَرِیفَةٌ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی کَانَ إِذَا أَرَادَ عَذَابَ قَوْمِ لُوطٍ أَدْرَکَتْهُ مَوَدَّةُ إِبْرَاهِیمَ وَ خُلَّتُهُ وَ مَحَبَّةُ لُوطٍ فَیُرَاقِبُهُمْ فَیُؤَخِّرُ عَذَابَهُمْ.


ادامه این روایت داستان آمدن فرشتگان نزد حضرت ابراهیم ع را به تفصیل مطرح کرده که آن را بعدا در ضمن آیات مربوطه خواهیم آورد؛ ان شاءالله.[1]


همچنین روایتی دیگر در علل الشرائع، ج‏2، ص550-551؛ قصص الأنبیاء علیهم السلام (للراوندی)، ص117-118[2] و


روایت دیگری در قصص الأنبیاء علیهم السلام (للراوندی)، ص120[3] آمده است که داستان قوم لوط را به تفصیل شرح می‌دهد و مطلب را از همین مساله بخیل بودن آنان شروع می‌کند و به شرح مفصل چگونگی آمدن فرشتگان و وقایعی که رخ داد می‌پردازد، که ان شاءالله در ذیل آیات دیگر مطرح خواهد شد.[4]


تبصره


درباره اینکه چرا قوم لوط چنین شدند چنانکه مشاهده شد دو گونه روایت شده است؛ که یکی آنان را پیش از این واقعه مردمی خوب می‌شمرد و دیگری آنان را مردمی بخیل؛ ممکن است بتوان این گونه بین این دو جمع کرد که روایت اول ناظر به خوب بودن از حیث رعایت مسائل است؛ نه خوب بودن از همه جهات؛ ویا اینکه این بخل هم از ابتدا نبوده، بلکه همان آفتی بوده که آنان را بدان گرفتار کرد و از این طریق مقدمات انحرافشان را فراهم آورد؛ بویژه که بخلی که حضرت از آن سخن می‌گوید ظاهرا اعم از بخل اصطلاحی است (یعنی، همه مراتب دنیادوستی) که حتی اهل بیت ع نیز خود را از خطر آن در امان نمی‌دیدند و دائما از خداوند در امان ماندن از آن را طلب می‌ د.


 


تدبر


1) «وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ»


سوره اعراف، با بیان اینکه از آنچه خداوند نازل کرده پیروی کنید آغاز شد و بعد از داستان آفرینش حضرت آدم ع و کاری که ابلیس با او کرد، دوباره بر اینکه از هدایت خدا پیروی کنید تاکید کرد و بعد از آیاتی درباره وضعیت نهایی انسانها در قیامت، به شروع حکایاتی از این هدایت، یعنی برخی از انی که خداوند فرستاده بود، رفت. ابتدا مطلب را با حضرت نوح ع شروع کرد که «لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی‏ قَوْمِه‏ قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّه‏ ...» (اعراف/59)؛ سپس هود: «وَ إِلی‏ عادٍ أَخاهُمْ هُودا قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّه‏ ...» (اعراف/65) و صالح «وَ إِلی‏ ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّه‏ ...» (اعراف/73)؛ تا در این آیه به «لوط» می‌رسد؛ و می‌بینیم که تعبیر تغییر می‌کند؛ و می‌فرماید «وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ...» و دوباره به سراغ بعدی (شعیب) که می‌رود به همان سیاق قبل برمی‌گردد: « وَ إِلی‏ مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ...» (اعراف/85) و البته درباره دو دیگری هم که در ادامه بحث کرده، یعنی حضرت موسی ع و حضرت محمد ص سیاق متفاوت می‌شود: موسی: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی‏ بِآیاتِنا إِلی‏ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَظَلَمُوا بِها ... وَ قالَ مُوسی‏ یا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمینَ...» (اعراف/103-104) حضرت محمد ص: « قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمیعاً الَّذی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض‏ ...» (اعراف/158).


در مورد حضرت موسی ع و حضرت محمد ص، می‌دانیم که اینها دو اولوالعزمی بودند که موفق به ایجاد جامعه دینی شدند؛ و از این رو، کار‌شان علاوه بر «دعوت به توحید» ، «تلاش عملی برای برقراری عد » هم بود؛ و طبیعی است که ادبیات تبلیغی اینان متفاوت شود؛ اما تمامیِ انبیای پیش از حضرت موسی ع، چون به تشکیل جامعه دینی (یعنی هسته اولیه‌ای که بتوانند با کمک آنها قدرت را به دست بگیرند و عملا در مسیر عد گام بردارند) موفق نشدند، کار اکثرشان در حد همان دعوت به توحید باقی ماند. (در میان آنها تنها یکی لوط است که با لواط مبارزه می‌کند و دیگری شعیب است که بر کم‌فروشی اعتراض می‌کند)


در این میان، نکته جالب توجه، تفاوت حضرت لوط با بقیه انِ شبیه خویش است. یعنی همه انِ قبل از تاسیس جامعه دینی، محور دعوتشان، تنها دعوت به توحید بود (حتی حضرت شعیب هم که بر کم‌فروشی مردمان خود می‌ وشید، محور دعوتش را «اعبدوا الله» قرار داده بود)؛ و بلکه دعوت به توحید (عبودیت خداوند واحد) ترجیع‌بند دعوت تمامی ان الهی بوده است (وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی‏ کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت؛ نحل/36)؛


اما با اینکه حکایت حضرت لوط در 14 سوره از سوره‌های قرآن کریم آمده است؛ هیچگاه اینکه او مردمش را به (توحید و عبودیت الله) فراخوانده باشد مشاهده نمی‌شود و سخنانش تنها ناظر به برحذر داشتن از آن عمل شنیع بوده است:


از او در قرآن کریم، غیر از برحذر داشتن مستقیم از آن عمل شنیع، تنها یکبار تعبیر «أَ لا تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطیعُونِ» (شعراء/161-163) آمده است که بلافاصله در آیات بعدی معلوم می‌شود مصداق دعوت وی به تقوا نیز پرهیز از همان عمل بوده است؛ و در همانجا هم تصریح می‌کند که من با این عمل شما مشکل دارم: «قالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقالین»؛( شعراء/168).


همچنین در حدی که جستجو شد، در هیچیک از روایاتی هم که درباره قوم لوط آمده، خبری درباره بت‌پرستی آنان گزارش نشده است؛ و چنانکه دیدیم در برخی روایات، از اینکه آنان -تا پیش از ورود در این عمل شنیع- از بهترین انسانها هم بودند، سخن به میان آمده است. (حدیث1)


اگر اینها را اضافه کنیم به اینکه اینان معاصر حضرت ابراهیم ع بودند و مردمی که حضرت ابراهیم ع به دعوت آنان اقدام کرد، ی ره بت‌پرست بودند و از آن مردم، جز «لوط» ی به وی ایمان نیاورد؛ و آنگاه لوط وارد قوم دیگری می‌شود که حتی یکبار هم آنان را از بت‌پرستی برحذر نمی‌دارد، این مطلب بسیار تقویت می‌شود که اینان با اینکه مردمانی خداپرست بودند، به این عمل شنیع روی آوردند؛ و از این روست که حضرت لوط تنها با این عمل آنان درگیر شد و تنها به خاطر این عملشان بود که عذاب شدند.


 


2) «وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ»


در مورد تمام انی که تا پیش از لوط در این سوره ذکر شد، صرفا اشاره کرد که آنان را به قومشان فرستادیم و آنان چه مطالبی گفتند؛ اما در مورد لوط،


اولا صرفا با «لوطاً» تعبیر کرد (که این تعبیر، علاوه بر اینکه می‌تواند معنایش همان «فرستادیم»ی باشد که در موارد قبل ذکر شد؛ این ظرفیت را دارد که به معنای «یاد کن لوط را» باشد؛ چنانکه بسیاری از علمای نحو* بر این مطلب تصریح کرده‌اند و بسیاری از مترجمان** نیز این آیه را این‌چنین ترجمه کرده‌اند.


و ثانیاً تعبیر «إذ: هنگامی که» را آورد یعنی درباره لوط، «این هنگام که او این اعتراض را کرد» موضوعیت دارد.


پس،


محور اصلی داستان حضرت لوط، اعتراضی است که بر عمل شنیع قوم خود کرد؛


پس،


اعتراض بر کار گرایان، مصداق عمل به یک رس الهی است.


پی‌نوشت‌ها:

* مثلا اخفش، به نقل از مجمع‌البیان، ج4، ص685؛ ویا ابن‌عطیه و زمخشری، به نقل از البحر المحیط، ج5، ص99


** مثلا ترجمه‌های مکارم ، مشکینی، مجتبوی، قرائتی (تفسیر نور)، شعرانی، انصاریان، اشرفی، برزی، ثقفیِ تهرانی (روان جاوید)، خسروی، ِ (تفسیر آسان)، رضایی، صفی علیشاه، طاهری، عاملی، جلال‌الدین فارسی، قرشی (احسن الحدیث)، بانو مجتهده امین (مخزن العرفان)، مصباح‌زاده و ...


 


3) «وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ...»


حضرت لوط کاری که قومش انجام می‌دادند را با تعبیر «الفاحشة» یاد کرد.


«فاحشة» به عملی می‌گویند که قبح و زشتی‌اش بسیار شدید و آشکار است (نکات ادبی)، به طوری که هیج انسان اخلاق‌مداری آن را روا نمی‌بیند و کاری است که انجامش به دستور و مصداق پیروی از اوست: « الشَّیْطانُ ... یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ» (بقره/248)


 و اینکه حرف «الـ» ‌هم بر آن افزود، شدت این قبح را بیشتر می‌کند زیرا یا «الـِ» معرفه است، که می‌خواهد بگوید آن امر « »ای است که « » ‌بودنش چنان نزد عقول آدمیان آشکار است که کاملا معروف  و شناخته شده می باشد؛ و یا «الـِ» ‌جنس است که در این گونه موارد برای مبالغه در مطلبی به کار می‌رود، گویی از شدت « ‌» بودن مصداق همه فواحش است، برخلاف « » که با اینکه قُبحش بسیار آشکار است قرآن کریم هنگام نهی از آن، آن را بدون «الـ» آورده؛ یعنی یک ‌ای است در میان فواحش: «وَ لا تَقْرَبُوا ا ِّنی‏ إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً» (اسراء/32) (البحر المحیط، ج5، ص99)


پس عمل گرایان قبح و زشتی‌اش بسیار شدید و آشکار است، کاری است بشدت قبیح‌تر از کاری (که قرآن بارها بر مجازات شدید انجام‌دهندگانش اصرار کرده؛ مثلا: نور/1)؛ و مصداق واضح پیروی از است.


تاملی در وضعیت معاصر


وضعیت انسان و اخلاق و حقوق وی در دوره مدرن چه اندازه سقوط کرده که امروزه برخی با ادعای فلسفه اخلاق، از عمل گرایان دفاع می‌کنند و انجام عمل گرایانه را یکی از حقوق انسان وانمود می‌نمایند؛ و اسف‌بارتر اینکه بسیاری از افراد را در جوامع با خود همراه کرده‌اند تا حدی که انجام این عمل را رسماً در بسیاری از کشورها قانونی اعلام کرده‌اند.


 


4) «وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ»


آن گونه که حضرت لوط بیان کرده، قوم لوط نخستین انی بودند که عمل گرایانه انجام دادند.


 


5) «أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ»


ابداع کنندگان اعمال زشت، مرتکب گناهی بزرگتر و مستحقّ ملامتی بیشتر می‏باشند. (تفسیر نور، ج‏4، ص110)


 


 




[1] . قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَلَمَّا اشْتَدَّ أَسَفُ اللَّهِ عَلَى قَوْمِ لُوطٍ وَ قَدَّرَ عَذَابَهُمْ وَ قَضَى أَنْ یُعَوِّضَ إِبْرَاهِیمَ مِنْ عَذَابِ قَوْمِ لُوطٍ بِغُلَامٍ علیهم [عَلِیمٍ‏] فَیُسَلِّیَ بِهِ مُصَابَهُ بِهَلَاکِ قَوْمِ لُوطٍ فَبَعَثَ اللَّهُ رُسُلًا إِلَى إِبْرَاهِیمَ یُبَشِّرُونَهُ بِإِسْمَاعِیلَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ لَیْلًا یَفْزَعُ مِنْهُمْ وَ خَافَ أَنْ یَکُونُوا سُرَّاقاً فَلَمَّا رَأَتْهُ الرُّسُلُ فَزِعاً مَذْعُوراً فَقالُوا سَلاماً قَالَ سَلَامٌ‏ إِنَّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ قالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا رُسُلُ رَبِّکَ‏ نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ عَلِیمٍ‏ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ الْغُلَامُ الْعَلِیمُ هُوَ إِسْمَاعِیلُ بْنُ هَاجَرَ فَقَالَ إِبْرَاهِیمُ لِلرُّسُلِ‏ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلى‏ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِینَ‏ فَقَالَ إِبْرَاهِیمُ‏ فَما خَطْبُکُمْ‏ بَعْدَ الْبِشَارَةِ قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى‏ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ‏ قَوْمِ لُوطٍ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْماً فَاسِقِینَ لِنُنْذِرَهُمْ عَذَابَ رَبِّ الْعَالَمِینَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَقَالَ إِبْرَاهِیمُ لِلرُّسُلِ‏ إِنَّ فِیها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیها لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ‏ أَجْمَعِینَ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِینَ‏ قَالَ‏ فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ قالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ قالُوا بَلْ جِئْناکَ بِما کانُوا فِیهِ‏ قَوْمُکَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ‏ یَمْتَرُونَ وَ أَتَیْناکَ بِالْحَقِ‏ لِتُنْذِرَ قَوْمَکَ الْعَذَابَ‏ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ‏ یَا لُوطُ إِذَا مَضَى لَکَ مِنْ یَوْمِکَ هَذَا سَبْعَةُ أَیَّامٍ وَ لَیَالِیهَا بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ‏ إِذَا مَضَى نِصْفُ اللَّیْلِ‏ وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُها ما أَصابَهُمْ‏ وَ امْضُوا مِنْ تِلْکَ اللَّیْلَةِ حَیْثُ تُؤْمَرُونَ‏ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَقَضَوْا ذلِکَ الْأَمْرَ إِلَى لُوطٍ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ‏


قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ الثَّامِنِ مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَى رُسُلًا إِلَى إِبْرَاهِیمَ یُبَشِّرُونَهُ بِإِسْحَاقَ وَ یُعَزُّونَهُ بِهَلَاکِ قَوْمِ لُوطٍ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ‏ وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْرى‏ قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ یَعْنِی ذَکِیّاً مَشْوِیّاً نَضْجاً فَلَمَّا رَأى‏ إِبْرَاهِیمُ‏ أَیْدِیَهُمْ لا تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى‏ قَوْمِ لُوطٍ وَ امْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَبَشَّرُوهَا بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ یَعْقُوبَ‏ فَضَحِکَتْ‏ یَعْنِی فَتَعَجَّبَتْ مِنْ قَوْلِهِمْ‏ قالَتْ یا وَیْلَتى‏ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هذا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هذا لَشَیْ‏ءٌ عَجِیبٌ قالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَلَمَّا جَاءَتْ إِبْرَاهِیمَ الْبِشَارَةُ بِإِسْحَاقَ وَ ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ أَقْبَلَ یُنَاجِی رَبَّهُ فِی قَوْمِ لُوطٍ وَ یَسْأَلُهُ کَشْفَ الْبَلَاءِ عَنْهُمْ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى‏ یا إِبْراهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ‏ عَذَابِی بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ یَوْمٍ مَحْتُومٍ‏ غَیْرُ مَرْدُودٍ.


[2] . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَکِّلِ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع‏:


أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص سَأَلَ جَبْرَئِیلَ کَیْفَ کَانَ مَهْلِکُ قَوْمِ لُوطٍ فَقَالَ إِنَّ قَوْمَ لُوطٍ کَانُوا أَهْلَ قَرْیَةٍ لَا یَتَنَظَّفُونَ مِنَ الْغَائِطِ وَ لَا یَتَطَهَّرُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ بُخَلَاءَ أَشِحَّاءَ عَلَى الطَّعَامِ وَ إِنَّ لُوطاً لَبِثَ فِیهِمْ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ إِنَّمَا کَانَ نَازِلًا عَلَیْهِمْ وَ لَمْ یَکُنْ مِنْهُمْ وَ لَا عَشِیرَةٌ لَهُ وَ لَا قَوْمٌ وَ إِنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَ إِلَى الْإِیمَانِ بِهِ وَ اتِّبَاعِهِ وَ نَهَاهُمْ عَنِ الْفَوَاحِشِ وَ حَثَّهُمْ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ فَلَمْ یُجِیبُوهُ وَ لَمْ یُطِیعُوهُ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ عَذَابَهُمْ بَعَثَ إِلَیْهِمْ رُسُلًا مُنْذِرِینَ عُذْراً نُذْراً فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ أَمْرِهِ بَعَثَ إِلَیْهِمْ مَلَائِکَةً لِیُخْرِجُوا مَنْ کَانَ فِی قَرْیَتِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَمَا وَجَدُوا فِیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ‏ فَأَخْرَجَهُمْ مِنْهَا وَ قَالُوا لِلُوطٍ أَسْرِ بِأَهْلِکَ مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَةِ اللَّیْلَةَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ‏ وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ‏ فَلَمَّا انْتَصَفَ اللَّیْلُ سَارَ لُوطٌ بِبَنَاتِهِ وَ تَوَلَّتِ امْرَأَتُهُ مُدْبِرَةً فَانْقَطَعَتْ إِلَى قَوْمِهَا تَسْعَى بِلُوطٍ وَ تُخْبِرُهُمْ أَنَّ لُوطاً قَدْ سَارَ بِبَنَاتِهِ وَ إِنِّی نُودِیتُ مِنْ تِلْقَاءِ الْعَرْشِ لَمَّا طَلَعَ الْفَجْرُ یَا جَبْرَئِیلُ حَقَّ الْقَوْلُ مِنَ اللَّهِ بِحَتْمِ عَذَابِ قَوْمِ لُوطٍ فَاهْبِطْ إِلَى قَرْیَةِ قَوْمِ لُوطٍ وَ مَا حَوَتْ فَاقْلَعْهَا مِنْ تَحْتِ سَبْعِ أَرَضِینَ ثُمَّ اعْرُجْ بِهَا إِلَى السَّمَاءِ فَأَوْقِفْهَا حَتَّى یَأْتِیَکَ أَمْرُ الْجَبَّارِ فِی قَلْبِهَا وَ دَعْ مِنْهَا آیَةً بَیِّنَةً مِنْ مَنْزِلِ لُوطٍ عِبْرَةً لِلسَّیَّارَةِ فَهَبَطْتُ عَلَى أَهْلِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِینَ فَضَرَبْتُ بِجَنَاحِیَ الْأَیْمَنِ عَلَى مَا حَوَى عَلَیْهِ شَرْقِیُّهَا وَ ضَرَبْتُ بِجَنَاحِیَ الْأَیْسَرِ عَلَى مَا حَوَى عَلَیْهِ غَرْبِیُّهَا فَاقْتَلَعْتُهَا یَا مُحَمَّدُ مِنْ تَحْتِ سَبْعِ أَرَضِینَ إِلَّا مَنْزِلَ لُوطٍ آیَةً لِلسَّیَّارَةِ ثُمَّ عَرَجْتُ بِهَا فِی خَوَافِی جَنَاحِی حَتَّى أَوْقَفْتُهَا حَیْثُ یَسْمَعُ أَهْلُ السَّمَاءِ زُقَاءَ دُیُوکِهَا وَ نُبَاحَ کِلَابِهَا فَلَمَّا طَلَعَتِ الشَّمْسُ نُودِیتُ مِنْ تِلْقَاءِ الْعَرْشِ یَا جَبْرَئِیلُ اقْلِبِ الْقَرْیَةَ عَلَى الْقَوْمِ فَقَلَبْتُهَا عَلَیْهِمْ حَتَّى صَارَ أَسْفَلُهَا أَعْلَاهَا وَ أَمْطَرَ اللَّهُ‏ عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ‏ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ وَ ما هِیَ‏ یَا مُحَمَّدُ مِنَ الظَّالِمِینَ‏ مِنْ أُمَّتِکَ‏ بِبَعِیدٍ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا جَبْرَئِیلُ وَ أَیْنَ کَانَتْ قَرْیَتُهُمْ مِنَ الْبِلَادِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ کَانَ مَوْضِعُ قَرْیَتِهِمْ فِی مَوْضِعِ بُحَیْرَةِ طَبَرِیَّةَ الْیَوْمَ وَ هِیَ فِی نَوَاحِی الشَّامِ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص أَ رَأَیْتَکَ حِینَ قَلَبْتَهَا عَلَیْهِمْ فِی أَیِّ مَوْضِعٍ مِنَ الْأَرَضِینَ وَقَعَتِ الْقَرْیَةُ وَ أَهْلُهَا فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ وَقَعَتْ فِیمَا بَیْنَ بَحْرِ الشَّامِ إِلَى مِصْرَ فَصَارَتْ تُلُولًا فِی الْبَحْرِ.


[3] . وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ص قَالَ: لَمَّا جَاءَتِ الْمَلَائِکَةُ ع فِی هَلَاکِ قَوْمِ لُوطٍ مَضَوْا حَتَّى أَتَوْا لُوطاً وَ هُوَ فِی زِرَاعَةٍ لَهُ قُرْبَ الْمَدِینَةِ فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ فَلَمَّا رَآهُمْ رَأَى هَیْئَةً حَسَنَةً وَ عَلَیْهِمْ ثِیَابٌ بِیضٌ وَ عَمَائِمُ بِیضٌ فَقَالَ لَهُمُ الْمَنْزِلَ قَالُوا نَعَمْ فَتَقَدَّمَهُمْ وَ مَشَوْا خَلْفَهُ فَنَدِمَ عَلَى عَرْضِهِ عَلَیْهِمُ الْمَنْزِلَ فَالْتَفَتَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ إِنَّکُمْ تَأْتُونَ شِرَاراً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ وَ کَانَ جَبْرَئِیلُ قَالَ اللَّهُ لَهُ لَا تُعَذِّبْهُمْ حَتَّى تُشْهِدَ عَلَیْهِمْ ثَلَاثَ شَهَادَاتٍ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ هَذِهِ وَاحِدَةٌ ثُمَّ مَشَى سَاعَةً فَقَالَ إِنَّکُمْ تَأْتُونَ شِرَاراً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَقَالَ هَذِهِ ثِنْتَانِ ثُمَّ مَشَى فَلَمَّا بَلَغَ الْمَدِینَةَ الْتَفَتَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ إِنَّکُمْ تَأْتُونَ شِرَاراً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ هَذِهِ ثَلَاثٌ ثُمَّ دَخَلَ وَ دَخَلُوا مَعَهُ مَنْزِلَهُ فَلَمَّا أَبْصَرَتْ‏  بِهِمُ امْرَأَتُهُ أَبْصَرَتْ هَیْئَةً حَسَنَةً فَصَعِدَتْ فَوْقَ السَّطْحِ فَصَفَقَتْ فَلَمْ یَسْمَعُوا فَدَخَّنَتْ فَلَمَّا رَأَوُا الدُّخَانَ أَقْبَلُوا یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ حَتَّى وَقَفُوا بِالْبَابِ فَقَالَ لُوطٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی‏  ثُمَّ کَابَرُوهُ حَتَّى دَخَلُوا عَلَیْهِ قَالَ فَصَاحَ جَبْرَئِیلُ یَا لُوطُ دَعْهُمْ یَدْخُلُوا قَالَ فَدَخَلُوا فَأَهْوَى جَبْرَئِیلُ إِصْبَعَیْهِ‏  وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى‏ فَطَمَسْنا أَعْیُنَهُمْ‏  ثُمَّ قَالَ جَبْرَئِیلُ‏ إِنَّا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ‏ .


[4] . در تفسیر العیاشی، ج‏2، ص: 22 نیز روایتی آمده که به این آیه ناظر می‌باشد:


عن یزید بن ثابت قال سأل رجل أمیر المؤمنین ع أن یأتی النساء فی أدبارهن فقال: سفلت سفل الله بک، أ ما سمعت الله یقول «أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِینَ»


 




851) سوره اعراف (7) آیه 80 وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَ

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


851) سوره اعراف (7) آیه 80


  وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ


  22ربیع‌الاول 1440


ترجمه


و لوط را، هنگامی که به قوم خویش گفت: آیا آن کار ناشایستی را می‌آورید که هیچ یک از جهانیان بدان بر شما سبقت نگرفته است؟!


نکات ادبی


لوطاً

ماده «لوط» در اصل بر چسبیدن (لصوق) (معجم مقاییس اللغه، ج‏5، ص221) و یا پیچیده شدن در چیزی که همراه با چسبیدن به آن باشد (اللفّ مع اللصوق) ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏10، ص286) دل دارد؛ چنانکه تعبیر «لُطتُ الحوض» وقتی به کار می‌رود که حوض را گِل‌اندود کنند و تعبیر «هذا ألوط بقلبی من ذاک» به معنای آن است که «این بیش از آن به دلم می‌چسبد» و به پوست درخت هم از این جهت که به ساقه درخت چسبیده «لیطة» گویند (مجمع البیان، ج‏4، ص684) چنانکه « یاط» به اینکه شخصی بچه‌ای را که از آنی خودش نیسست به خود بچسباند و به خود منسوب کند، گویند؛ و البته فعل «لاط» به معنای اصرار هم به کار می‌رود (کتاب العین، ج‏7، ص451؛ المحیط فی اللغة، ج‏9، ص214) و ظاهرا به همین مناسبت است که «لَوط» به معنای «رداء» (ابن الاعر ،‌به نقل از تهذیب اللغة، ج‏14، ص19) و یا مطلقِ لباس (ثوب، ازار یا رداء) (خزاعی، به نقل از کتاب الجیم، ج‏3، ص221) هم به کار می‌رود.


«لُوط» اسم عَلَم است و نام ی از نزدیکان حضرت ابراهیم ع بوده است، و فرّاء [و راغب اصفهانی در: مفردات ألفاظ القرآن، ص750] این اسم را مشتق از همین ماده و برگرفته از تعبیر «لَاطَ الشی‏ء بقلبی: به دلم چسبید‏» دانسته‌اند‌‌ [یعنی شخص اصطلاحاً تو دل‌برو و دوست‌داشتنی] (به نقل از اعراب القرآن (نحاس)، ج‏2، ص62) در مقابل، زَجّاج معتقد است که این اسم، اسم جامد (غیرمشتق) است و ربطی به ماده «لوط» در عربی ندارد؛ زیرا چنین نامی در عرب مرسوم نیست و حضرت لوط ع هم یکی از ان غیرعرب بوده و معنا ندارد که اسم او از یک کلمه عربی مشتق شود (به نقل از مجمع البیان، ج‏4، ص684 و اعراب القرآن (نحاس)، ج‏2، ص62) البته با توجه به اینکه برخی توضیح داده‌اند که خود ماده «لوط» هم از زبان عبری به زبان عربی وارد شده و در زبان عبری به همین معنای «پیچیدن و پوشاندن و غلاف»‌ بوده، که به معنای عربیِ این ماده بسیار نزدیک است ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏10، ص286) چه‌بسا بتوان اشتقاق این اسم از این ماده را روا دانست، اما اشتقاقی که در اصل در زبان عبری انجام شده است.


فعل «لاطَ یَلوطُ» که مصدر آن «لِواط»[1] می‌باشد به معنای لواط (کاری که قوم لوط انجام می‌داد) هم می‌باشد[2]؛ که شاید گمان شود که از اصل ماده «لوط» گرفته شده است؛ اما عموم اهل لغت[3] بر این باورند که وجه تسمیه آن از این جهت است که ی که این کار را می‌کند، عملِ قوم لوط را انجام داده است؛ در واقع قوم لوط چنان می‌ د و مردم از اسم ی که برای انذار آنان فرستاده شد کلمه‌‌ای برای اشاره به عمل زشت آنان ساختند. (کتاب العین (خلیل)، ج‏7، ص452؛ الصحاح (جوهری)، ج‏3، ص1158؛ المحکم و المحیط الأعظم (ابن سیده)، ج‏9، ص238؛ لیث، به نقل از لسان العرب، ج‏7، ص396؛ و ...). در واقع، این تعبیر نه از عمل انجام دهندگان آن عمل، بلکه از اسم ی که آنان را از آن عمل نهی می‌کرد ساخته شده است. (مفردات ألفاظ القرآن، ص751) و به ی که به انجام لواط معروف باشد «مِلواط» گویند (شمس العلوم، ج‏9، ص6142)


اسم «لوط» با اینکه از اسامی غیر عربی (عجمی) و اسم خاص (عَلَم) است (که علی‌القاعده باید غیرمنصرف باشد) اسم منصرف است (و به همین جهت است که در این آیه تنوین گرفته) و دلیلش این است که اسامی‌ این گونه که سه حرفی باشند و حرف وسطش ن باشد (مانند نوح، هند) در غایت (خفیف بودن) می‌باشد و از این رو با آنها معامله اسم منصرف می‌شود. (الصحاح، ج‏3، ص1158؛ مجمع البیان، ج‏4، ص684)


به لحاظ نحوی، «لوطاً» را مفعول به برای فهل محذوف دانسته‌اند که آن فعل می‌تواند به قرینه آیات قبل «ارسلنا: فرستادیم» باشد؛ و یا می‌تواند «اذکر: به یاد آور» باشد. (اعراب القرآن (نحاس)، ج‏2، ص61؛ الکشاف، ج‏2، ص125)


الْفاحِشَةَ

قبلا بیان شد که ماده « » در اصل دل بر زشتی و قبح و شناعت در چیزی می‌کند، به طوری که در مورد هر چیزی که از حد خودش کند (که به نحوی موجب کراهت شود) «فاحش» گفته می‌شود؛ و تفاوتش با «قبح» در این است که اولا « » قبحش شدیدتر است و ثانیا «قبح» را در مورد صورت و ظاهر هم به کار می‌برند، مثلا می گویند فلانی «قبیح المنظر» است، در حالی که را غالبا فقط در مورد سخن ویا فعل قبیح به کار می‌برند.


بدین ترتیب «فاحشة» (الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ؛ بقره/268) عملی است که زشتی آن شدید است؛ و «فواحش» هم جمع «فاحشة» است «وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَن» (انعام/151)


این کلمه بسیاری از اوقات به طور خاص در مورد « » (اعم از و لواط[4]) به کار می‌رود: «لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لا یَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ یَأْتینَ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَة» (طلاق/1) ، «وَ لا تَقْرَبُوا ا ِّنی‏ إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبیلاً» (اسراء/32) ، «أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمینَ» (اعراف/80)


جلسه 248  http://yekaye.ir/al-aaraf-7-28/


 


حدیث


1) از باقر ع روایت شده است که قوم لوط از بهترین اقوامی بودند که خداوند آفریده بود، پس بشدت برای انحراف آنان همت گماشت؛ و از خوبی و فضیلتشان این بود که وقتی برای کار می‌رفتند همه با هم می‌رفتند و نشان را باقی می‌گذاشتند. پس چون ابلیش بدانان حسد ورزید (و تصمیم بر منحرف شان گرفت) چنین کرد که وقتی که آنان از سر کار برمی گشتند ابلیس تمام آنچه انجام داده بودند اب می‌کرد.


بالا ه آنها به همدیگر گفتند بیایید کمین بگذاریم تا بفهمیم چه ی است که کالاهای ما را اب می‌کند.


پس کمین د و دیدند پسرک نوجوانی در غایت زیبایی می‌آید و چنین می‌کنند.


او را گرفتند و گفتند تو بودی که بارها و بارها کالاهای ما را اب می‌کردی؟


گفت: آری.


پس او را گرفتند و نظرشان این شد که او را فردا به قتل برسانند و امشب وی را نزد یکی از مردان خویش گذاشتند.


چون شب شد فریادی زد.


آن مرد به او گفت: چه خبر است؟


گفت: پدرم همیشه شبها مرا روی شکمش می‌خواباند!


گفت: مشکلی نیست. بیا و روی شکم من بخواب.


پس وی مرتب آن مرد را تحریک کرد تا اینکه به او یاد داد که چگونه با وی چنان کند؛ پس یکبار ابلیس با او چنان کرد و بار دیگر او با ابلیس چنان کرد. و وقتی آن مرد یاد گرفت بناگاه ابلیس فرار کرد.


صبح شد و مردم جمع شدند و سراغ آن پسر را گرفتند؛ وی با اعجاب و اشتیاق برایشان تعریف کرد و کاری بدانها آمدخت که آن را بلد نبودند. پس بدین کار روی آوردند تا حدی که دیگر مردان به همدیگر اکتفا می‌ د [سراغ ن نمی‌رفتند] و کار به جایی رسید که در کمین رهگذران می‌نشستند و با آنان چنان می‌ د و وضعیت به گونه‌ای شد که دیگر مردم از به شهر و دیار آنان پا نمی‌گذاشتند. سپس ن خود را ترک گفتند و به پسران نوجوان روی آوردند.


ابلیس چون دید که کارش در میان مردان رواج یافت، به سراغ ن رفت و خود را به صورت زنی درآورد و گفت: خبر دارید که مردان شما با همدیگر چه کار می‌کنند؟


گفتند:‌بله. دیده‌ایم! و لوط هم هرچه می‌گوید گوش نمی‌دهند.


گفت: شما هم می‌توانید با هم چنین کنید و «مساحقه»‌را به آنان آموخت و آنها هم انجام دادند تا حدی که دیگر ن هم به مردان رغبتی نداشتند فقط سراغ هم می‌رفتند؛ و در تمام این مدت حضرت لوط آنان را اندرز می‌داد و نصیحت می‌کرد و آنان را از این کار برحذر می‌داشت.


چون با آنان اتمام حجت شد خداوند جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به شکل پسران نوجوان زیبارویی به سوی آنان گسیل داشت. پس آنان به لوط رسیدند در حالی که مشغول زراعت بود. گفت: کجا می‌خواهید بروید که من از شما زیباتر ندیده‌ام؟


گفتند: سرور ما ما را به سراغ صاحب این شهر فرستاده است.


گفت: آیا سرور شما به شما خبر نداده که اهل این شهر چه کار می‌کنند؟ فرزندانم! با خدا سوگند که اینان مردان را گیر می‌اندازند و با آنان چه می‌کنند؟


گفتند: سرور ما به ما دستور داده که از وسط آن برویم.


گفت: پس من با شما کاری دارم؟


گفتند: آن چیست؟


گفت: تا تاریک شدن هوا همینجا بمانید.


پس آنان همانجا نشستند و لوط دخترش را فرستاد و گفت: برای آنان نان و آبی بیاور و عبائی بیاور تا از سرما خود را بپوشانند. چون دخترش به راه افتاد باران گرفت و وادی‌ای در آنجا پر از آّب شد. لوط [با خود] گفت الان است که بچه‌های برای بازی به اینجا هجوم آورند. پس به آنان گفت: برخیزید که برویم؛ و لوط سعی می‌کرد از کنار دیوار راه برود اما جبرئیل و میکائیل و اسرافیل از وسط جاده می‌آمدند.


لوط گفت: فرزندانم! از اینجا بیایید!


گفتند: سرورمان دستور داده که از وسطش برویم! و مساله این بود که لوط تاریکی را غنیمت می‌شمرد [می‌خواست طوری حرکت کنند که دیده نشوند]


ابلیس بر آنان گذشت و بچه‌ای را از دامن مادرش گرفت و در چاهی انداخت و بر اثر داد و فریادها اهل شهر جلوی درب خانه لوط جمع شدند و چون چشمشان به آن نوجوانان در خانه او افتاد گفتند: لوط! تو هم به کارهای ما وارد شدی؟!


گفت: «اینان میهمانان من هستند؛ مرا در مورد میهمانانم بی‌آبرو نکنید!


گفتند: آنان سه نفرند. یکی را برای خودت بردار و دو تا را به ما بده! و خواستند وارد خانه‌اش شوند.


لوط گفت: ای کاش اهل بیتی داشتم که شما را از من بازمی‌داشتند.


[ ] فرمود: و آنان به در خانه هجوم آوردند و  در را ش تند و لوط را به کناری افکندند.


جبرئیل گفت «ما رسولان پروردگار توییم؛ هرگز به تو دست نخواهند یافت، پس مشتی خاک برگرفت و به صورت آنان پاشید و صورتهایشان درهم شد و تمام اهل شهر کور شدند.


لوط به آنان گفت: ای رسولان خداوند! در مورد آنان چه دستوری دارید؟


گفتنددستور داریم که سحرگاه آنان را بگیریم!


گفت: من درخواستی از شما دارم.


گفتند: درخواستت چیست؟


گفت: همین الان آنان را بگیرید. من میترسم برای پروردگارم در مورد آنان بدا رخ دهد [یعنی می ترسم خداوند دستور جدید بدهد و آنان را رها کند]


گفتند: لوط! «موعد آنان صبح است؛ آیا صبح نزدیک نیست» (هود/81) برای ی که می‌خواهد بگیرد؟ پس تو دخترانت را بردار و برو و همسرت را رها کن.


باقر ع فرمود: خداوند لوط را رحمت کند. نمی دانست چه انی با او در خانه‌اش هستند و نمی‌دانست که او یاری شده است، آنگاهی که می‌فرمود «ای کاش توانی علیه شما داشتم یا به تکیه‌گاه مستحکمی تکیه می‌ » (هود/80)؛ چه تکیه‌گاهی مستحکمتر از جبرئیل که با او بود؟! و خداوند به حضرت محمد ص فرمود «و این از ظالمیان دور نیست» (هود/83) ‌یعنی از ظالمان امت تو اگر که کار قوم لوط را انجام دهند؛ و رسول الله ص فرمود هر که به سراغ با مردان برود، نمیرد مگر اینکه مردان را به با خود بخواند.


المحاسن، ج‏1، ص110-111؛ الکافی، ج‏5، ص544-546؛ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص264-266


عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ أَخْبَرَنِی زَکَرِیَّا بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرٍو عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ:


کَانَ قَوْمُ لُوطٍ مِنْ أَفْضَلِ قَوْمٍ خَلَقَهُمُ اللَّهُ فَطَلَبَهُمْ إِبْلِیسُ الطَّلَبَ الشَّدِیدَ وَ کَانَ مِنْ فَضْلِهِمْ وَ خَیْرَتِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا خَرَجُوا إِلَی الْعَمَلِ خَرَجُوا بِأَجْمَعِهِمْ وَ یَبْقَی النِّسَاءُ خَلْفَهُمْ فَلَمَّا حَسَدَهُمْ إِبْلِیسُ لِعِبَادَتِهِمْ کَانُوا إِذَا رَجَعُوا خَرَّبَ إِبْلِیسُ مَا یعلمون [یَعْمَلُونَ‏].


قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ تَعَالَوْا حَتَّی نَرْصُدَ هَذَا الَّذِی یُخَرِّبُ مَتَاعَنَا.


فَرَصَدُوهُ فَإِذَا هُوَ غُلَامٌ أَحْسَنُ مَا یَکُونُ مِنَ الْغِلْمَانِ. فَقَالُوا أَنْتَ الَّذِی تُخَرِّبُ مَتَاعَنَا مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ؟


فَقَالَ نَعَمْ.


فَأَخَذُوهُ فَاجْتَمَعَ رَأْیُهُمْ عَلَی أَنْ یَقْتُلُوهُ فَبَیَّتُوهُ عِنْدَ رَجُلٍ فَلَمَّا کَانَ اللَّیْلُ صَاحَ.


فَقَالَ لَهُ مَا لَکَ؟


قَالَ کَانَ أَبِی یُنَوِّمُنِی فِی بَطْنِهِ.


فَقَالَ لَهُ تَعَالَ فَنَمْ فِی بَطْنِی.


قَالَ فَلَمْ یَزَلْ یَدْلُکُ الرَّجُلَ حَتَّی عَلَّمَهُ أَنْ یَعْمَلَ بِنَفْسِهِ. فَأَوَّلًا عَمِلَهُ إِبْلِیسُ وَ الثَّانِیَةَ عَمِلَهُ هُوَ. ثُمَّ انْسَلَّ فَفَرَّ مِنْهُمْ وَ أَصْبَحُوا فَجَعَلَ الرَّجُلُ یُخْبِرُ بِمَا فَعَلَ بِالْغُلَامِ وَ یُعَجِّبُهُمْ مِنْهُ شَیْ‏ءٌ لَا یَعْرِفُونَهُ فَوَضَعُوا أَیْدِیَهُمْ فِیهِ حَتَّی اکْتَفَی الرِّجَالُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ.


ثُمَّ جَعَلُوا یَرْصُدُونَ مَارَّ الطَّرِیقِ فَیَفْعَلُونَ بِهِمْ حَتَّی تَرَکَتْ مَدِینَتَهُمُ النَّاسُ. ثُمَّ تَرَکُوا نِسَاءَهُمْ فَأَقْبَلُوا عَلَی الْغِلْمَانِ.


فَلَمَّا رَأَی إِبْلِیسُ أَنَّهُ قَدْ أَحْکَمَ أَمْرَهُ فِی الرِّجَالِ دَارَ إِلَی النِّسَاءِ فَصَیَّرَ نَفْسَهُ‏ امْرَأَةً ثُمَّ قَالَ إِنَّ رِجَالَکُنَّ یَفْعَلُونَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضِ


قُلْنَ نَعَمْ قَدْ رَأَیْنَا ذَلِکَ.


فَقَالَ وَ أَنْتُنَّ افْعَلْنَ کَذَلِکَ. وَ عَلَّمَهُنَّ الْمُسَاحَقَةَ فَفَعَلْنَ حَتَّی اسْتَغْنَتِ النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَ کُلَّ ذَلِکَ یَعِظُهُمْ لُوطٌ وَ یُوصِیهِمْ.


فَلَمَّا کَمَلَتْ عَلَیْهِمُ الْحُجَّةُ بَعَثَ اللَّهُ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ إِسْرَافِیلَ فِی زِیِّ غِلْمَانٍ عَلَیْهِمْ أَقْبِیَةٌ فَمَرُّوا بِلُوطٍ وَ هُوَ یَحْرِثُ.


قَالَ أَیْنَ تُرِیدُونَ فَمَا رَأَیْتُ أَجْمَلَ مِنْکُمْ قَطُّ.


قَالُوا أَرْسَلَنَا سَیِّدُنَا إِلَی رَبِّ هَذِهِ الْمَدِینَةِ.


قَالَ أَ وَ لَمْ یَبْلُغْ سَیِّدَکُمْ مَا یَفْعَلُ أَهْلُ هَذِهِ الْمَدِینَةِ یَا بَنِیَّ إِنَّهُمْ وَ اللَّهِ یَأْخُذُونَ الرِّجَالَ فَیَفْعَلُونَ بِهِمْ حَتَّی یَخْرُجَ الدَّمُ.


فَقَالُوا أَمَرَنَا سَیِّدُنَا أَنْ نَمُرَّ وَسَطَهَا.


قَالَ فَلِی إِلَیْکُمْ حَاجَةٌ.


قَالُوا وَ مَا هِیَ قَالَ تَصْبِرُونَ هَاهُنَا إِلَی اخْتِلَاطِ الظِّلَامِ. فَجَلَسُوا قَالَ فَبَعَثَ ابْنَتَهُ فَقَالَ جِیئِینِی لَهُمْ بِخُبْزٍ وَ جِیئِینِی لَهُمْ بِمَاءٍ فِی الْقُرْعَةِ وَ جِیئِینِی لَهُمْ بِعَبَاءٍ یَتَغَطَّوْنَ بِهَا مِنَ الْبَرْدِ.


فَلَمَّا أَنْ ذَهَبَتْ إِلَی الْبَیْتِ أَقْبَلَ الْمَطَرُ وَ امْتَلَأَ الْوَادِی فَقَالَ لُوطٌ السَّاعَةَ یَذْهَبُ بِالصِّبْیَانِ الْوَادِی قَالَ فَقُومُوا حَتَّی نَمْضِیَ.


فَجَعَلَ لُوطٌ یَمْشِی فِی أَصْلِ الْحَائِطِ وَ جَعَلَ جَبْرَئِیلُ وَ مِیکَائِیلُ وَ إِسْرَافِیلُ یَمْشُونَ فِی وَسَطِ الطَّرِیقِ.


فَقَالَ یَا بَنِیَّ امْشُوا هَاهُنَا.


فَقَالُوا أَمَرَنَا سَیِّدُنَا أَنْ نَمُرَّ فِی وَسَطِهَا. وَ کَانَ لُوطٌ یَسْتَغْنِمُ الظَّلَامَ.


وَ مَرَّ إِبْلِیسُ فَأَخَذَ مِنْ حَجْرِ امْرَأَةٍ صَبِیّاً فَطَرَحَهُ فِی الْبِئْرِ فَتَصَایَحَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ کُلُّهُمْ عَلَی بَابِ لُوطٍ. فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَی الْغِلْمَانِ فِی مَنْزِلِهِ قَالُوا یَا لُوطُ قَدْ دَخَلْتَ فِی عَمَلِنَا؟!


فَقَالَ‏ هؤُلاءِ ضَیْفِی فَلا تَفْضَحُونِ‏ فِی ضَیْفِی.


قَالُوا هُمْ ثَلَاثَةٌ خُذْ أَنْتَ وَاحِداً وَ أَعْطِنَا اثْنَیْنِ.


قَالَ ع فَأَدْخَلَهُمُ الْحُجْرَةَ وَ قَالَ لُوطٌ لَوْ أَنَّ لِی أَهْلَ بَیْتٍ یَمْنَعُونَنِی مِنْکُمْ.


قَالَ ع وَ تَدَافَعُوا عَلَی الْبَابِ فَکَسَرُوا بَابَ لُوطٍ وَ طَرَحُوا لُوطاً.


قَالَ جَبْرَئِیلُ‏ إِنَّا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ‏ فَأَخَذَ کَفّاً مِنْ بَطْحَاءَ فَضَرَبَ بِهَا وُجُوهَهُمْ وَ قَالَ شَاهَتِ الْوُجُوهُ فَعَمِیَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ کُلُّهُمْ.


فَقَالَ لَهُمْ لُوطٌ یَا رُسُلَ رَبِّی بِمَا أَمَرَکُمْ فِیهِمْ؟


قَالُوا أَمَرَنَا أَنْ نَأْخُذَهُمْ بِسِحْرٍ.


قَالَ فَلِی إِلَیْکُمْ حَاجَةٌ!


قَالُوا وَ مَا حَاجَتُکَ.


قَالَ تَأْخُذُونَهُمُ السَّاعَةَ فَإِنِّی أَخَافُ أَنْ یَبْدُوَ لِرَبِّی فِیهِمْ.


فَقَالُوا یَا لُوطُ «إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ»‏ لِمَنْ یُرِیدُ أَنْ یَأْخُذَ فَخُذْ أَنْتَ بَنَاتَکَ وَ امْضِ وَ دَعِ امْرَأَتَکَ.


قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع رَحِمَ اللَّهُ لُوطاً لَمْ یَدْرِ مَنْ مَعَهُ فِی الْحُجْرَةِ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّهُ مَنْصُورٌ حِینَ یَقُولُ «لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلی‏ رُکْنٍ شَدِیدٍ» أَیُّ رُکْنٍ أَشَدُّ مِنْ جَبْرَئِیلَ مَعَهُ فِی الْحُجْرَةِ قَالَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ ص نَبِیِّهِ‏ «وَ ما هِیَ‏ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ» أَیْ مِنْ ظَالِمِی أُمَّتِکَ أَنْ عَمِلُوا مَا عَمِلَ قَوْمُ لُوطٍ. وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَلَحَّ فِی وَطْءِ الرِّجَالِ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَدْعُوَ الرِّجَالَ إِلَی نَفْسِهِ‏ .[5]


 




[1] . در اغلب کتب لغت (مثلا: لسان العرب، ج‏7، ص: 396؛ تاج العروس، ج‏10، ص: 404؛ مجمع البحرین، ج‏4، ص272؛ الإفصاح، ج‏1، ص199) به همین صورت «لِواط» اعراب‌گذاری شده است؛ تنها در شمس العلوم (حمیری)، ج‏9، ص6145 مصدرش را به صورت «لَواطة» آورده است.


[2] . و ظاهرا این معنا با همین ماده در باب افعال (لاوطَ، به نقل از لسان العرب، ج‏7، ص396 و القاموس المحیط، ج‏2، ص582) ویا تفعیل (لوَّط، به نقل از مفردات ألفاظ القرآن، ص751) و یا تفعّل (تَلَوَّطَ، به نقل از القاموس المحیط، ج‏2، ص582) نیز به کار می‌رود (تاج العروس، ج‏10، ص404).


[3] . در تمامی 39 کتب لغتی که در نرم‌افزار «قاموس النور 2» گردآوری شده، حتی یک مورد هم یافت نشد که ی عمل لواط را مستقیماً به ماده «لوط» برگرداند؛ اغلب اهل لغت، در ذیل این ماده، یا اصلا اشاره‌ای به این معنا نکرده‌اند؛ و یا اگر هم هست همین نکته فوق را گفته‌اند.


[4] و مساحقه: وَ اللاَّتی‏ یَأْتینَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِکُمْ (نساء/15)


ویا هرگونه روابط دیگری که آن را ممنوع کرده باشد: وَ لا تَنْکِحُوا ما نَکَحَ آباؤُکُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ ساءَ سَبیلاً (نساء/22)


[5] . نحوه گمراه قوم لوط به طور مختصر در روایتی در الکافی، ج‏5، ص544؛ علل الشرائع، ج‏2، ص548 ؛ قصص الأنبیاء علیهم السلام (للراوندی)، ص119 آمده است:


عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع‏ فِی قَوْمِ لُوطٍ ع «إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِینَ‏ فَقَالَ إِنَّ إِبْلِیسَ أَتَاهُمْ فِی صُورَةٍ حَسَنَةٍ فِیهِ‏ تَأْنِیثٌ‏ عَلَیْهِ ثِیَابٌ حَسَنَةٌ فَجَاءَ إِلَى شَبَابٍ [شُبَّانٍ] مِنْهُمْ فَأَمَرَهُمْ أَنْ یَقَعُوا بِهِ فَلَوْ طَلَبَ إِلَیْهِمْ أَنْ یَقَعَ بِهِمْ لَأَبَوْا عَلَیْهِ وَ لَکِنْ طَلَبَ إِلَیْهِمْ أَنْ یَقَعُوا بِهِ فَلَمَّا وَقَعُوا بِهِ الْتَذُّوهُ ثُمَّ ذَهَبَ عَنْهُمْ وَ تَرَکَهُمْ فَأَحَالَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ.




شروع داستان قوم لوط

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


داستان قوم لوط در قرآن


 اوا دیماه درس-‌گفتگویی خواهم داشت با موضوع «دین، اخلاق و حقوق » که به طور مشخص قرار است موضوع « گرایی» را مورد بحث قرار دهیم؛ بنده به عنوان مخالف، و آقای آرش نراقی به عنوان م ع. (اینجا)


 


بر این اساس، به نظرم رسید فعلا ادامه بحث از آیات سوره آل عمران را متوقف کنم؛ و برای دوره محدودی، بررسی آیات مربوط به داستان قوم لوط را محور بحثهای روزانه این کانال قرار دهم.


 




844) سوره آل عمران (3) آیه 173 الَّذینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِن

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


844) سوره آل‌عمران (3) آیه 173


الَّذینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ


11 صفر 1440


ترجمه


همان انی که مردم به آنها گفتند: همانا مردم علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید! پس، به لحاظ ایمان فزونی یافتند و گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است.


اختلاف قرائت


در قرائتی از باقر ع، این آیه به صورت «[أ لم تر إلى] فلان و فلان لقوا علیاً و عماراً فقالا إن أبا سفیان و عبد الله بن عامر و أهل مکة قد جمعوا لکم فاخشوهم و زادهم إیمانا و قالوا حسبنا الله و نعم ال ‏» قرائت شده است، یعنی اسم افراد ذکر شده است؛ که متن کامل روایت در «شأن نزول» خواهد آمد. (تفسیر العیاشی، ج‏1، ص206)


تذکر


قبلا توضیح داده شد که اختلاف قرائات صرفا! در حد اعراب و حروف نبوده، بلکه گاه در حد عبارات و کلمات بوده است و ظاهرا این روایت، به مصداقی از چنین اختلاف قرائتی اشاره می‌کند؛ بویژه که ع در این روایت، ابتدا قرائت رایج را به عنوان «ذلک قول الله» (و نه به عنوان سخن تحریف شده) مطرح می‌کند و سپس تعبیر «نزلت ...» را مطرح می‌فرمایند.


نکات ادبی


فَاخْشَوْهُمْ

قبلا بیان شد که ماده «خشی» در اصل دل بر نوعی خوف و ترس می‌کند و البته با توجه به اینکه در برخی آیات در کنار «خوف» مطرح شده (لا تَخافُ دَرَکاً وَ لا تَخْشى‏؛ طه/77) به هر گونه ترسی گفته نمی‌شود:


برخی «خشیت» را خوفی دانسته‌اند که همراه با نوعی تعظیم نسبت به امر مورد نظر باشد، اما دیگران با توجه به برخی از کاربردهای قرآنی این واژه مانند «فَخَشِینا أَنْ یُرْهِقَهُما طُغْیاناً وَ کُفْراً» (کهف/80) «تَخْشَوْنَ کَسادَها» (توبه/24) «ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ‏ منکم» (نساء/25) «خَشْیَةَ إِمْلاقٍ‏» (اسراء/31) و «خَشْیَةَ الْإِنْفاق» (اسراء/100)‏ با این تحلیل مخالفت کرده، و گفته‌اند که معنای این ماده «مراقبت و محافظت ی است که همراه با خوف باشد» و به لحاظ معنایی به ماده «خشع» نیز نزدیک است (خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّه‏؛ /21)


اگرچه مرحوم مصطفوی با توجه به نکات فوق، محور معنای خشیت را «مراقبت» قرار داده که البته همراه با ترس باشد، اما به نظر می‌رسد که این معنایی که ایشان مطرح کرده، معنای «اتقاء» است و به نظر می‌رسد تعبیر بهتر این است که بگوییم محور معنای «خشیت» خوف است، و البته خوفی است که شخص را به مراقبت و اجتناب وادارد. در واقع در هر دو کلمه «خشیت» و «اتقاء» دو معنای خوف و مراقبت وجود دارد اما در خشیت محور اصلی خوف است و در اتقاء محور اصلی مراقبت است.


جلسه 728 http://yekaye.ir/al-fater-35-28/


الْوَکیلُ

قبلا بیان شد که ماده «وکل» در اصل دل دارد بر اعتماد و تکیه به دیگری در کار خود؛ و «وک » (واگذاری کار به دیگری و وی را نایب خود در انجام امری) کلمه‌ای است که در زبان فارسی هم با آن آشناییم.


« » بر وزن فعیل و به معنای مفعول است؛ یعنی ی که مورد وک قرار گرفته است. و لذا دغدغه اصلی این است که منافع موکلش رعایت شود. گاه انجام کار به نیابت از موکل را عهده‌دار می‌شود و گاه از کاری که موکلش انجام داده دفاع می‌کند و مسئولیت آن را توجیه می‌نماید.


تعبیر « » 24 بار در قرآن کریم آمده است که در تمامی آنها تاکید است که تنها و تنها خداست که « » حقیقیِ انسان است و نباید غیر خدا را گرفت، و حتی ص را هم خدا فرستاده، به عنوان « » نفرستاده است. (وَ ما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ وَکیلاً؛ اسراء/54) و البته این به معنای آن است که غیر از خداوند متعال هیچ نمی‌تواند مستقلا تکیه‌گاه و کارساز شخص دیگری باشد؛ وگرنه اگر توجه شود که همه کارها نهایتا به خداوند برمی‌گردد، اشکالی ندارد که بگوییم خداوند برخی را برای برخی از کارها می‌کند؛ چنانکه در آیات قرآن، مواردی از «ت » افراد توسط خداوند مطرح می‌شود: «فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرینَ» (انعام/89) «یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذی وُکِّلَ بِکُمْ» (سجده/11).


جلسه 422  http://yekaye.ir/al-ahzab-33-3/


شأن نزول


برای این آیه دو شأن نزول روایت شده است:


1. در بحث از شأن نزول آیه قبل اشاره شد که ابوسفیان تصمیم به بازگشت گرفت که البته افرادی مانند عکرمه پسر ابوجهل، خالد بن ولید، عمرو عاص و حارث بن هشام بر این بازگشت و حمله مجدد اصرار داشتند، بویژه می‌گفتند حالا که فرد شجاع و قدرتمند آنان حمزه را کشته‌ایم چرا به آنان مجال دهیم؛ و اشاره شد که اکرم ص نیروهای مجروح را برای مقابله با حمله احتمالی ابوسفیان بسیج کرد و به سمت حمراء الاسد حرکت داد.


در روایات آمده خبر حرکت آنان به ابوسفیان رسید و او ترسید و شخصی را دید که در حرکت به مدینه است؛ وی را خواست و به او وعده اموال زیادی داد به این شرط که وقتی به مسلمانان رسید آنان را بترساند و خبر دهد که قریش با لشکری عظیم در حال تدارک حمله دوباره هستند. او آمد و به مسلمانان را در حال حرکت دید و به آنها گفت: قریش لشکر عطیمی جمع کرده و بزدوی طلایه‌داران لشکر آنان به شما خواهند رسید؛ و خود با لشکریانش به سوی مکه گریخت.


اما برخلاف انتظار، آن جماعتی که به دستور ص حرکت کرده بودند گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است! آنگاه جبرئیل از طرف خداوند نازل شد و خبر هزیمت لشکر قریسش را آورد و این آیات نازل شد که:


همان انی که مردم به آنها گفتند: همانا مردم علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید! پس، به لحاظ ایمان فزونی یافتند و گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است. پس به نعمتی و فضلی از خداوند بازگشتند و هیچ گزندی بدانان نرسید و ...» (تفسیر القمی، ج‏1، ص124-126[1]؛ مجمع البیان، ج2، ص888-889[2])


و در روایات متعددی از شیعه و سنی از قول ابورافع نقل شده که گوینده این سخنان (که خدا مار را بس است و ...) المومنین ع بود.


(کنز الفوائد، ج‏2، ص19[3]؛ مناقب آل أبی طالب، ج‏1، ص194[4]؛


کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج‏1، ص317؛ کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین ع، ص375؛ نهج الحق و کشف الصدق، ص198؛ تأویل الآیات الظاهرة، ص131[5])


2. شأن نزول دیگری که برای این آیه مطرح شده، ظاهرا مربوط به جریان اعلام برائت از مشرکین است:


از باقر ع روایت شده است که هنگامی که اکرم ص المومنین ع و عمار یاسر را به سوی اهل مکه فرستاد، برخی گفتند: چرا این جوانک را فرستاد و بهتر بود که دیگری را به مکه می‌فرستاد چرا که مکه پر است از بزرگان و رجال قریش؛ به خدا سوگند که کافر شدن بهتر از این وضعیتی است که برای ما پیش آمده! پس به سراغ حضرت علی ع و عمار رفتند و آنان را از اهل مکه و اینکه آنان علیه ایشان شدت به ج خواهند داد و کار را بر ایشان دشوار خواهند کرد، ترساندند؛ پس حضرت علی ع فرمود: «خداوند ما را کافی است و چه نیکو کارگزاری است» و به راه خود ادامه دادند؛ پس چون به مکه وارد شدند خداوند ش را از سخن آنها به حضرت علی ع و پاسخ وی بدانها آگاه کرد و نامهای آنان را در کتابش نازل کرد و این همان سخن خداوند است که فرمود: آیا ندیدید « انی را که مردم به آنها گفتند: همانا مردم علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید! پس، به لحاظ ایمان فزونی یافتند و گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است؛ پس به نعمتی از خداوند و به فضلی برگشتند که هیچ گزندی بدانان نرسید و از رضایت خداوند پیروی نمودند و خداوند صاحب فضل عظیم است.» و آیه این طور نازل شد: : آیا ندیدید «فلانی و فلانی را که با علی و عمار دیدار د و گفتند: همانا ابوسفیان و عبدالله بن عامر و اهل مکه علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید! پس، به لحاظ ایمان فزونی یافتند و گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است».


تفسیر العیاشی، ج‏1، ص206[6]و 279[7]


نکته تخصصی درباره نحوه نزول قرآن کریم


تصور اغلب افراد این است که تمامی آیات قرآن تنها یکبار نازل شده‌اند؛ در حالی که شواهدی وجود دارد که گاه یک آیه چه‌بسا در دو موقعیت مستقل نازل شده باشد؛ و چه‌بسا روایاتی که بیان می‌دارد هر سال جبرئیل یکبار کل آیات نازل شده از قرآن را بر عرضه می‌کرد و در سال پایانی عمر ایشان دوبار عرضه شد (که در ادبیات محققان این رشته این واقعه به «عرضه اخیره» معروف است) نیز مویدی بر این مدعا باشد. اگر این سخن درست باشد چه‌بسا یکی از عللی که شأن نزول‌های متعددی برای یک آیه مطرح شده؛ و یا گاه شأن نزولی برای یک آیه مکی مطرح شده که عموما آن سوره را مدنی دانسته‌اند ویا بالع ، همین امر بوده است؛ ر این صورت، از درست بودن یک شأن نزول به لحاظ قراین تاریخی، منطقا نمی‌توان نادرست بودن شأن نزول دوم را نتیجه گرفت.


در مورد فوق نیز چه‌بسا بتوان هر دو شأن نزول را درست دانست.


حدیث


1) از صادق ع روایتی نقل شده در اظهار تعجب ایشان از ی که از چهار چیز فرار می‌کند، که چرا به چهار چیز پناهنده نمی‌شود. مورد اول آن[8] چنین است:


در عجبم از ی که می‌ترسد، چگونه است که پناه نمی‌برد به این آیه شریفه که «حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ: خداوند ما را بس است و او نیکو کارگزاری است»؛ چرا که شنیدم خداوند عز و جل بعد از این فرمود: «پس به نعمتی از خداوند برگشتند و نیز به فضلی؛ و هیچ گزندی به آنان نرسید.» (آل عمران/173)


الأمالی( للصدوق)، ص6؛ من لا یحضره الفقیه، ج‏4، ص392؛ مجمع البیان، ج‏2، ص889


حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ قَالَ حَدَّثَنِی جَمَاعَةٌ مِنْ مَشَایِخِنَا مِنْهُمْ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ وَ هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ حُمْرَانَ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ:


عَجِبْتُ لِمَنْ فَزِعَ مِنْ أَرْبَعٍ کَیْفَ لَا یَفْزَعُ إِلَى أَرْبَعٍ؛ عَجِبْتُ لِمَنْ خَافَ کَیْفَ لَا یَفْزَعُ إِلَى قَوْلِهِ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ فَإِنِّی سَمِعْتُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ بِعَقَبِهَا فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ...[9]


 


 


ادامه مطلب در برگه بعد




[1] . فَلَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ الْمَدِینَةَ نَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَخْرُجَ فِی أَثَرِ الْقَوْمِ وَ لَا یَخْرُجْ مَعَکَ إِلَّا مَنْ بِهِ جِرَاحَةٌ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص مُنَادِیاً یُنَادِی یَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ مَنْ کَانَتْ بِهِ جِرَاحَةٌ فَلْیَخْرُجْ وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ بِهِ جِرَاحَةٌ فَلْیُقِمْ، فَأَقْبَلُوا یَضْمِدُونَ جِرَاحَاتِهِمْ وَ یُدَاوُونَهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِیِّهِ «وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا یَرْجُونَ» وَ هَذِهِ الْآیَةُ فِی سُورَةِ النِّسَاءِ وَ یَجِبُ أَنْ تَکُونَ فِی هَذِهِ السُّورَةِ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ فَخَرَجُوا عَلَى مَا بِهِمْ مِنَ الْأَلَمِ وَ الْجِرَاحِ فَلَمَّا بَلَغَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِحَمْرَاءِ الْأَسَدِ وَ قُرَیْشٌ قَدْ نَزَلَتِ الرَّوْحَاءَ قَالَ عِکْرِمَةُ بْنُ أَبِی جَهْلٍ وَ الْحَارِثُ بْنُ هِشَامٍ وَ عَمْرُو بْنُ عَاصٍ وَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِیدِ نَرْجِعُ فَنُغِیرُ عَلَى الْمَدِینَةِ فَقَدْ قَتَلْنَا سَرَاتَهُمْ وَ کَبْشَهُمْ یَعْنِی حَمْزَةَ فَوَافَاهُمْ رَجُلٌ خَرَجَ مِنَ الْمَدِینَةِ فَسَأَلُوهُ الْخَبَرَ فَقَالَ تَرَکْتُ مُحَمَّداً وَ أَصْحَابَهُ بِحَمْرَاءِ الْأَسَدِ یَطْلُبُونَکُمْ جِدَّ الطَّلَبِ فَقَالَ أَبُو سُفْیَانَ هَذَا النَّکَدُ وَ الْبَغْیُ قَدْ ظَفِرْنَا بِالْقَوْمِ وَ بَغَیْنَا وَ اللَّهِ مَا أَفْلَحَ قَوْمٌ قَطُّ بَغَوْا، فَوَافَاهُمْ نُعَیْمُ بْنُ مَسْعُودٍ الْأَشْجَعِیُّ فَقَالَ أَبُو سُفْیَانَ أَیْنَ تُرِیدُ قَالَ الْمَدِینَةَ لِأَمْتَارَ لِأَهْلِی طَعَاماً، قَالَ هَلْ لَکَ أَنْ تَمُرَّ بِحَمْرَاءِ الْأَسَدِ وَ تَلْقَى أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ وَ تُعْلِمَهُمْ أَنَّ خُلَفَاءَنَا وَ مَوَالِیَنَا قَدْ وَافَوْنَا مِنَ الْأَحَابِیشِ حَتَّى یَرْجِعُوا عَنَّا وَ لَکَ عِنْدِی عَشَرَةُ قَلَائِصَ أَمْلَؤُهَا تَمْراً وَ زَبِیباً قَالَ نَعَمْ، فَوَافَى مِنْ غَدِ ذَلِکَ الْیَوْمِ حَمْرَاءَ الْأَسَدِ، فَقَالَ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ص أَیْنَ تُرِیدُونَ قَالُوا قُرَیْشَ، قَالَ ارْجِعُوا فَإِنَّ قُرَیْشاً قَدْ أَجْنَحَتْ إِلَیْهِمْ خُلَفَاؤُهُمْ وَ مَنْ کَانَ تَخَلَّفَ عَنْهُمْ وَ مَا أَظُنُّ إِلَّا وَ أَوَائِلُ الْقَوْمِ قَدْ طَلَعُوا عَلَیْکُمُ السَّاعَةَ، فَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ وَ نَزَلَ جَبْرَئِیلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ ارْجِعْ یَا مُحَمَّدُ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَرْهَبَ قُرَیْشاً، وَ مَرُّوا لَا یَلْوُونَ عَلَى شَیْ‏ءٍ وَ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَى الْمَدِینَةِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ یَعْنِی نُعَیْمَ بْنَ مَسْعُودٍ فَهَذَا اللَّفْظُ عَامٌّ وَ مَعْنَاهُ خَاصٌّ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیم‏.


[2] . اصل مطلب مرحوم طبرسی در ضمن آیه قبل گذشت. فقط ایشان افزوده است: «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ» فی المعنى بالناس الأول ثلاثة أقوال (أحدها) أنهم الرکب الذین‏ دسهم أبو سفیان إلى المسلمین لیجنبوهم عند منصرفهم من أحد لما أرادوا الرجوع إلیهم عن ابن عباس و ابن إسحاق و قد مضت قصتهم (و الثانی) أنه نعیم بن مسعود الأشجعی و هو قول أبی جعفر ع و أبی عبد الله‏ ع (و الثالث) أنهم المنافقون عن السدی‏.


[3] . قَالَ سُبْحَانَهُ الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ. وَ کَانَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآیَةِ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَبْلَ وَقْعَةِ أُحُدٍ إِنَّ أَبَا سُفْیَانَ قَدْ جَمَعَ لَکُمْ الْجُمُوعَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ.


[4] . فَقَالَ أَبُو سُفْیَانَ لِرَکْبٍ مِنْ عَبْدِ الْقَیْسِ بَلِّغُوا مُحَمَّداً إِنِّی قَتَلْتُ صَنَادِیدَکُمْ وَ أَرَدْتُ الرَّجْعَةَ لِأَسْتَأْصِلَکُمْ فَقَالَ النَّبِیُّ ع حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ قَالَ أَبُو رَافِعٍ قَالَ ذَلِکَ عَلِیٌّ فَنَزَلَ الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ الْآیَةَ.


[5] . نَقَلَ ابْنُ مَرْدَوَیْهِ مِنَ الْجُمْهُورِ عَنْ أَبِی رَافِعٍ أَنَّ النَّبِیَّ ص وَجَّهَ عَلِیّاً ع فِی نَفَرٍ فِی طَلَبِ أَبِی سُفْیَانَ فَلَقِیَهُ أَعْرَابِیٌّ مِنْ خُزَاعَةَ فَقَالَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ یَعْنِی أَبَا سُفْیَانَ وَ أَصْحَابَهُ وَ قالُوا یَعْنِی عَلِیّاً ع وَ أَصْحَابَهُ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَاتُ إِلَى قَوْلِهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیم‏


[6] . عن جابر عن محمد بن علی ع قال لما وجه النبی ص أمیر المؤمنین و عمار بن یاسر إلى أهل مکة قالوا بعث هذا الصبی و لو بعث غیره إلى أهل مکة و فی مکة صنادید قریش و رجالها و الله الکفر أولى بنا مما نحن فیه، فساروا و قالوا لهما و خوفوهما بأهل مکة و غلظوا علیهما الأمر، فقال علی ع: حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ و مضیا، فلما دخلا مکة أخبر الله نبیه ص بقولهم لعلی و بقول علی لهم، فأنزل الله بأسمائهم فی کتابه و ذلک قول الله: أ لم تر إلى «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ» و إنما نزلت أ لم تر إلى فلان و فلان لقوا علیا و عمارا فقالا إن أبا سفیان و عبد الله بن عامر و أهل مکة قد جمعوا لکم فاخشوهم و زادهم إیمانا و قالوا حسبنا الله و نعم ال ‏.


[7] . عن جابر قال قلت لمحمد بن علی ع قول الله فی کتابه «الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا» قال: هما و الثالث و الرابع و عبد الرحمن و طلحة و کانوا سبعة عشر رجلا قال: لما وجه النبی ص علی بن أبی طالب ع و عمار بن یاسر رحمه الله إلى أهل مکة قالوا بعث هذا الصبی و لو بعث غیره یا حذیفة إلى أهل مکة و فی مکة صنادیدها و کانوا یسمون علیا الصبی لأنه کان اسمه فی کتاب الله الصبی لقول الله: «و من أحسن قولا ممن دعا إلى الله و عمل صالحا و هو صبی و قال إننی من المسلمین» فقالوا: و الله الکفر بنا أولى مما نحن فیه، فساروا فقالوا لهما و خوفوهما بأهل مکة فعرضوا لهما و غلظوا علیهما الأمر، فقال علی ص: حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ و مضى، فلما دخلا مکة أخبر الله نبیه بقولهم لعلی و بقول علی لهم، فأنزل الله بأسمائهم فی کتابه، و ذلک قول الله أ لم تر إلى الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ» إلى قوله: «وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ» و إنما نزلت أ لم تر إلى فلان و فلان لقوا علیا و عمارا فقالا إن أبا سفیان و عبد الله بن عامر و أهل مکة قد جمعوا لکم فاخشوهم فقالوا حسبنا الله و نعم ال ، و هما اللذان قال الله: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا» إلى آ الآیة فهذا أول کفرهم‏ ...


[8] . یک مورد دیگرش قبلا در جلسه 621، حدیث2 گذشت: http://yekaye.ir/al-kahf -40/


[9] . وَ عَجِبْتُ لِمَنِ اغْتَمَّ کَیْفَ لَا یَفْزَعُ إِلَى قَوْلِهِ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَإِنِّی سَمِعْتُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ بِعَقَبِهَا وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ مُکِرَ بِهِ کَیْفَ لَا یَفْزَعُ إِلَى قَوْلِهِ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ فَإِنِّی سَمِعْتُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ بِعَقَبِهَا فَوَقاهُ اللَّهُ سَیِّئاتِ ما مَکَرُوا وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَرَادَ الدُّنْیَا وَ زِینَتَهَا کَیْفَ لَا یَفْزَعُ إِلَى قَوْلِهِ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ فَإِنِّی سَمِعْتُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ بِعَقَبِهَا إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مالًا وَ وَلَداً. فَعَسى‏ رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ وَ عَسَى مُوجِبَةٌ.


 




845) سوره آلعمران (3) آیه 174 فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّ

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


845) سوره آل‌عمران (3) آیه 174


فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ


28 صفر 1440


ترجمه


پس به نعمتی از خداوند و فضلی [ از جانب او] بازگشتند، در حالی که هیچ گزندی ب ان نرسیده بود، و خشنودی خداوند را پیروی د و خداوند دارای تفضلی عظیم است.


اختلاف قرائت


رضوان

در عموم قرائات به صورت «رِضوان» قرائت شده است؛


ولی در قرائت شعبه از عاصم به صورت «رُضوان» قرائت شده است:


«رضوان» مصدر است؛ و قرائت «رِضوان»‌ آن را در ردیف مصدرهایی مانند «حرمان» می گذارد، و قرائت «رُضوان» شبیه مصدرهایی مانند «رجحان» و «کفران».


مجمع البیان، ج‏2، ص712[1]؛ البحر المحیط، ج‏3، ص56[2]


نکات ادبی


فَانْقَلَبُوا

برخی بر این اورند که ماده «قلب» در اصل بر دو معنای مستقل دل دارد: یکی بر معنای «محض» و «خالص» و امر شریفِ از هر چیزی؛ و دیگری بر برگرداندن چیزی از جهتی به جهت دیگر؛ و بر همین اساس، وجه تسمیه کلمه «قَلْب» (به معنای عضو صنوبری‌شکل درون بدن که مرکز گردش خون می باشد) را از این جهت دانسته اند که خالص ترین و رفیع ترین عضو بدن می باشد. (معجم المقاییس اللغة، ج‏5، ص17)


اما دیگران معنای اصلی این ماده را همان معنای برگردادند چیزی از وجهی به وجه دیگر و مطلق دگرگونی و تحول دانسته‌اند؛ و آنگاه وجه تسمیه «قلب» را ناشی از کثرت دگرگونی و زیر و رو شدنش [از ح ی به ح دیگر منقلب شدن] قلمداد کرده‌اند (مفردات ألفاظ القرآن، ص682) ؛ به تعبیر دیگر، از این جهت که دائما در حال قبض و بسط است [تا گردش خون را تضمین کند] و در واقع دائما در حال تغییر و تحول است و هیچ عضوی از اعضای بدن نیست که این اندازه در حال حرکت و تغییر وضعیت باشد. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏9، ص304)


و کلمه «قلب» در قرآن کریم، هم در معنای همین قلب مادی به کار رفته است (وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ؛ أحزاب/10) و هم در معنای قلب معنوی (إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْرى‏ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ‏؛ ق/37). و در ادبیات قرآن کریم، قلب مرکز ادراکات (وَ طُبِعَ عَلى‏ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ‏، توبة/87؛ وَ لکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ، حج/46) و نیز احساسات انسان معرفی شده است: «وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ‏» (أنفال/10) ، «وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ» ( /2) ، «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ» ‏(فتح/4) و در مثالهای فوق معلوم است که جمع «قلب»، «قلوب» است.


معلوم شد که فعل «قَلَبَ» به معنای برگردادن ی از مسیری است که در پیش گرفته (وَ إِلَیْهِ تُقْلَبُونَ‏؛ عنکبوت/21) اما این ماده در بابهای انفعال و تفعیل و تفعّل نیز زیاد به کار رفته است:


«انقلاب» به معنای «انصراف» و «برگشتن» از مسیر خویش است: «انْقَلَبْتُمْ عَلى‏ أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلى‏ عَقِبَیْهِ‏ (آل عمران/144) (مفردات ألفاظ القرآن، ص681) و «مُنقَلِب» اسم فاعل از «انقلاب» و به معنای «بازگشت‌کننده» (إِنَّا إِلى‏ رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ؛ الأعراف/125) است؛ «مُنقَلَب» نیز در وزن اسم مفعول و به معنای اسم مکان است که در آیه «أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»‏ (الشعراء/227) به معنای «مرجع» (محل رجوع، بازگشتگاه) می‌باشد.


«تقلیب» هم به معنای اینکه چیزی را از حالی به حال دیگر در آوردن است «یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ» (أحزاب/66) «وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ» (أنعام/110) (مفردات ألفاظ القرآن، ص682) و البته برخی گفته‌اند که به معنای دگرگونی شدیدی در چیزی می‌باشد ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏9، ص304). ضمنا درباره «تَقْلیبُ الأمور» (وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ؛ توبه/47) اگرچه برخی آن را به معنای تدبیر و نظر در امور دانسته‌اند (مفردات ألفاظ القرآن، ص682) اما به نظر می‌رسد که در همین‌جا نیز معنایش همان زیر و رو مطالب است که مانع تدبیر صحیح می‌شود.


 «تَقَلُّب» نیز چون به باب تفعل رفته، به معنای قبول ح قلب و دگرگونی است و لذا «تقلّب» را به معنای «تصرّف» (از حالی به حال دیگر درآمدن) دانسته‌اند «وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ‏» (شعراء/219) «أَوْ یَأْخُذَهُمْ فِی تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِینَ‏» (نحل/46)


ماده «قلب» و بویژه «انقلاب» به برخی از کلمات دیگر مانند رجوع، تحول، تبدیل، تغییر، و تصریف بسیار نزدیک است و اغلب اهل لغت برای توضیح این ماده، از این کلمات استفاده نموده‌اند؛ اما برخی به تفاوت ظریف بین این کلمات اشاره کرده‌اند:


«قلب» و «انقلاب» به مطلق هرگونه دگرگونی دل دارد؛ اعم از مادی (نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْیَمِینِ وَ ذاتَ الشِّمالِ)‏ یا معنوی (إِنَّا إِلى‏ رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ)، زمانی (یُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ) یا مکانی (بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ‏)، و دگرگونی و تغییر در ح (یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ) یا صفت و یا در خود موضوع (إِنَّا إِلى‏ رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ‏)؛


اما «تحول» ناظر است به تبدیلی که در ح شیء رخ می دهد؛


«تبدیل» آن است که چیزی در پی دیگر و جایگزین چیز دیگر شود؛


«تغییر» دگرگونی‌ای است که سمت و سوی خاصی در آن مد نظر باشد؛


«تصریف» صِرف برگردادنِ چیزی به هر نحو ممکن می‌باشد. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏9، ص304)


در تفاوت «انقلاب» با «رجوع» (=برگشتن) برخی گفته‌اند که رجوع، برگشتن به جایی است که قبلا در آن بوده، اما انقلاب برگشتن به موضعی برخلاف آن موضعی است که در آن بسر می‌برده است (الفروق فی اللغة، ص300) اما برخی این تحلیل را قابل تامل دانسته‌اند (البحر المحیط، ج3، ص438) و ظاهرا این معنا عمومیت نداشته باشد و مثال نقض‌هایی برای آن می توان یافت، ماند: «وَ إِذَا انْقَلَبُوا إِلى‏ أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَکِهِینَ»‏ (المطففین/31) و شاید بیش از این نتوان گفت که در انقلاب برگشتنی که با نوعی دگرگونی و تغییر حال همراه باشد مد نظر است اما در رجوع، خود حرکت شیء مد نظر است. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏9، ص304)


ماده «قلب» و مشتقات آن جمعا 168 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


بِنِعْمَةٍ ... فَضْلٍ

درباره دو کلمه «نعمة» و «فضل»  در آیه 171 همین سوره توضیحات لازم گذشت.


جلسه 842  http://yekaye.ir/ale-imran-3-171/


در مورد تحلیل نحوی «بنعمة»، می‌توان «ب» را باء ‌مصاحبت، و آنگاه جار و مجرور را مستقیما حال و متعلق به فعل «انقلبوا» دانست (البحر المحیط، ج3، ص439) [یعنی «فانقلبوا مصاحبا بن ...»]؛ و می‌توان [ «باء» آن را باء سببیت دانست و] جار و مجرور را متعلق به محذوفی دانست که آن محذوف، حال برای فاعل «انقلبوا» می‌باشد (اعراب القرآن و بیانه، ج2، ص112) [یعنی مثلا: فانقلبوا مسرورا بنعمة ...] و برخی هم این جار و مجرور را در مقام مفعول به برای انقلبوا دانسته‌اند. ( بیان فی إعراب القرآن، ص92)


لَمْ یَمْسَسْهُمْ

قبلا بیان شد که تعبیر «مس» نزدیک به معنای «لمس» می‌باشد.


در تفاوت مس و لمس، برخی گفته‌اند: تفاوتشان به این است که «لمس » حتما با دست انجام می‌شود اما تعبیر «مس» در مورد غیر دست هم به کار می‌رود. به تعبیر دیگر، «مس» در معناهای غیرمادی هم به کار می‌رود.


برخی هم گفته‌اند که «لمس در جایی که شیء طلب شود اما بدان نرسیم به کار می‌رود، اما مس در جایی است که حتما به آن می‌رسیم.


جلسه 90 http://yekaye.ir/hud-001-113/


سوء


قبلا توضیح داده شد که ماده «سوء» معادل کلمه فارسی «بد» و مترادف با قبیح و زشت می‌باشد و گفته‌اند تعبیر «سوء» بر هر چیزی که مایه ناراحتی انسان شود اطلاق می‌شود و از هر امر زشت و قبیحی با تعبیر «سُوأی» یاد می‌شود که نقطه مقابلش «حُسنی» است و هر کار زشت و ناپسندی را «سیّئه» و در مقابل، هر کار خوب و پسندیده‌ای را «حسنه» می‌گویند.


جلسه240 http://yekaye.ir/al-aaraf-7-20/


و درباره تفاوت آن با «ضرر» هم گفته شد که تعبیر «سوء» را غالبا در مورد بدی‌هایی که ریشه و منشأش را می‌شناسیم به کار می‌برند؛ اما «ضرر» را در مورد هر بدی‌ای که به انسان برسد، ولو ریشه‌اش را نداند.


جلسه 213 http://yekaye.ir/al-muminoon-023-075/


 


نقش نحوی جمله «لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» نیز حال است.


 


وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ

جمله «اتبعوا ...» را عموما عطف به جمله «انقلبوا» گرفته‌اند ولی چنانکه برخی تذکر داده‌اند آن را می توان حال نیز قلمداد کرد. ( بیان فی اعراب القران، ص92)


رِضْوانَ

اگرچه افعال ماضی و مضارع این ماده به صورت «رضی یرضی» می باشد اما عموم اهل لغت ماده اصلی این کلمه را «رضو» - و نه «رضی» - دانسته‌اند به قرینه کلمه «رضوان» (کتاب العین، ج7، ص57) و در هر صورت، این ماده نقطه مقابل «سخط» (خشم گرفتن و ناراحت شدن) است. (معجم المقاییس اللغة، ج‏2، ص402) و از این جهت شاید بتوان آن را معادل خشنودی دانست و برخی توضیح داده اند که «فرح» به معنای مطلق سرور و خشنودی است؛ اما «رضایت» به معنای موافقت میل است با آنچه جریان می یابد و شخص با آن مواجه می شود. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏4، ص152) که این هم در مورد خداوند نسبت به بنده مصداق دارد (که معنایش این است که بنده را در ح ی ببیند که همواره به اوامر الهی عمل می کند) و هم در مورد بنده نسبت به خداوند (که آنچه خداوند برایش مقدر کرده را ناخوش ندارد): «رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ» (مائده/119؛ توبه/100؛ مجادله/29)


متعلقِ فعل «رضی» گاهی مستقیما به صورت مفعول می‌آید: «رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ‏» (توبه/59) «فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها» (بقره/144) «وَ مَ ِنُ تَرْضَوْنَها» (توبه/24) «وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ» (نمل/19؛ حقاف/15) که در این گونه موارد مطلق تحقق رضایت مورد نظر است ( حقیق، ج‏4، ص152)؛


گاهی با حرف «ب» می‌آید: «أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا» (توبه/38) «إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ» (توبه/83) «رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ» (توبه/87 و 93) که دل بر تاکید و شدت تمایل و تعلق دارد؛ ( حقیق، ج‏4، ص153)


گاهی با حرف «عن» می‌آید: «رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ» (مائده/119؛ توبه/100؛ مجادله/29) «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ» (فتح/18) «وَ لَنْ تَرْضى‏ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصارى‏ حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ» (بقره/120)، که دل بر رضایت از همه کارها و آثار شخص دارد و نه فقط در کار خاصی؛ ( حقیق، ج‏4، ص153)


و گاهی متعلَقِ آن اصلا بیان نمی‌شود: «وَ لَسَوْفَ یُعْطیکَ رَبُّکَ فَتَرْضى‏» (ضحی/5) «فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا» (توبه/58) «إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى‏ وَ لَسَوْفَ یَرْضى» (لیل/20-21) که دل بر مطلق تحقق رضایت دارد بدون اینکه خصوصیت خاصی در متعلق آن مورد لحاظ باشد. ( حقیق، ج‏4، ص153)


«رضوان» مصدر در فعلان است که دل بر رضایت کثیر دارد و از آنجا که برترین رضایت، رضایت خداوند متعال است، در قرآن کریم، این کلمه همواره [در 13 موردی که به کار رفته] فقط در مورد رضایت الهی است: «أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ کَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّه» (آل عمران/162) « وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّه» (آل عمران/174) «ما کَتَبْناها عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّه» (حدید/27) «یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ» (توبه/21)  «أَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلى‏ تَقْوى‏ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٍ» (توبه/109) «رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ» (آل عمران/15 و «توبه/72) « وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوان» (حدید/20) «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً» (مائده/2) «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً» (فتح/29 و /8) «یَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ» (مائده/16) «ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کَرِهُوا رِضْوانَهُ» (محمد/28) (مفردات ألفاظ القرآن، ص356؛ حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏4، ص153)


«مرضاة» هم مصدر میمی است که حرف «ة» به آن اضافه شده و دل بر رضایت دائمی دارد: «ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ» (بقره/247 و 265؛ نساء/114) «تَبْتَغی‏ مَرْضاتَ أَزْواجِکَ» (تحریم/1) ( حقیق، ج‏4، ص153)


اسم فاعل این کلمه «راضی» است: «لِسَعْیِها راضِیَةٌ» (غاشیه/9) و اسم مفعول آن «مَرضیّ»‌: «وَ کانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا» (مریم/55)؛ که این دو کلمه در آیه «ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً» (فجر/28) جمع شده است؛ و در آیه «فَهُوَ فِی عِیشَةٍ راضِیَةٍ» (حاقه/21؛ قارعه/7) نیز قلب زیبایی رخ داده است؛ این تعبیر یعنی زندگی‌ای رضایت‌بخش، یعنی معیشتی که کاملا موافق و منطبق بر حال و دلخواه شخص است؛ و اینکه به جای اینکه بگوید «فهو راضی عن العیش» فرموده «فهو فی عیشة راضیة»  که این دل بر نهایت توافق این زندگی با دلخواه شخص دارد. ( حقیق، ج‏4، ص153)


تعبیر «رَضیّ» (بر وزن فعیل) هم در معنای فاعلی به کار رفته و البته صفت مشبهه است؛ یعنی رضایتی که کاملا ثابت و راسخ در قلب باشد: « وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا» (مریم/6) ( حقیق، ج‏4، ص153)


وقتی این ماده به باب افعال می رود ( ء) متعدی می شود و به معنای راضی دیگری است: «یُرْضُونَکُمْ بِأَفْواهِهِمْ» (توبه/8) «یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ» (توبه/62) ( حقیق، ج‏4، ص153)


و وقتی به باب افتعال می رود (ارتضاء) به معنای اختیار از روی رضایت است: «إِلَّا مَنِ ارْتَضى‏ مِنْ رَسُولٍ‏» (جن/27) «وَ لا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى» (انبیاء/28) «لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى‏ لَهُم» (نور/55) ( حقیق، ج‏4، ص153)


 و وقتی هم به باب تفاعل می رود (تراضی) به معنای رضایت طرفینی است، چنانکه در آیه «إِذا تَراضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ» ‏(بقرة/232) یعنی هریک از طرف مقابل خود راضی باشد و نسبت به طرف مقابل خویش ابراز رضایت کند. (مفردات ألفاظ القرآن، ص356) [همچنین: «فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما» (بقره/233) یا «تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُم» (نساء/29) ً وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ فیما تَراضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَریضَة]» (نساء/24)]


ضمنا کلمه «رِضا» وقتی با الف مقصوره خوانده و نوشته شود (رِضی) مصدر ثلاثی مجرد است؛ اما وقتی با الف ممدوده نوشته و خوانده شود (رضاء) مصدر باب مفاعله است ( هذیب، ج14، ص64)


ماده «رضو» و مشتقات آن جمعا 73 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


حدیث


1) از صادق ع روایت شده است که چهار آیه برای رفع چهار مشکل است.


اولین آنها: برای [در امان ماندن از] کشته شدن و فرار گفتنِ «حسبنا الله و نعم ال : خدا ما را بس است و او نیکو کارگزاری است»


چرا که خداوند می‌فرماید: « انی که مردم به آنها گفتند: همانا مردم علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید! پس، به لحاظ ایمان فزونی یافتند و گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است. پس به نعمتی از خداوند و فضلی [ از جانب او] بازگشتند، در حالی که هیچ گزندی ب ان نرسیده بود»


تهذیب الأحکام، ج‏6، ص170


مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ ا َّیَّاتِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ کَرَّامٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:


أَرْبَعٌ لِأَرْبَعٍ فَوَاحِدَةٌ لِلْقَتْلِ وَ الْهَزِیمَةِ «حَسَبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ» إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» ...[3]


 


 


بقیه در برگه بعد


 




[1] . قرأ أبو بکر عن عاصم و رضوان بضم الراء کل القرآن و الباقون ب ر الراء. الحجة: الرضوان مصدر فمن ره جعله کالرئمان و الحرمان و من ضمه جعله کالرجحان و الشکران و الکفران.


[2] . و قال أبو بکر: و رضوان، بالضم حیث وقع إلّا فی ثانی العقود، فعنه خلاف. و باقی السبعة بال ر، و قد ذکرنا أنهما لغتان.


[3] . وَ الْأُخْرَى لِلْمَکْرِ وَ السُّوءِ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ‏ وَ فَوَّضْتُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ فَوَقاهُ اللَّهُ سَیِّئاتِ ما مَکَرُوا وَ حاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ‏  وَ الثَّالِثَةُ لِلْحَرَقِ وَ الْغَرَقِ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یَقُولُ وَ لَوْ لا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ‏  وَ الرَّابِعَةُ لِلْغَمِّ وَ الْهَمِ‏ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ‏ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ‏ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِین‏.


 




ادامه آیه 174 سوره آل عمران

درخواست حذف اطلاعات

 


 


2) محمد بن فرج می‌گوید: جواد ع به من نامه‌ای نوشت و این دعا را تعلیم داد و فرمود: هر بعد از صبحش چنین دعا کند حاجتی نخواهد مگر اینکه برایش میسر گردد و خداوند آنچه را که مهم می‌شمرد کفایت کند:


به نام خداوند و صلوات خداوند بر حضرت محمد ص و خاندانش «و کارم را به خداوند واگذار نمودم که خداوند به بندگانش بیناست؛ پس خدا او را از عواقب سوء آنچه نیرنگ مى‏ د حمایت فرمود.» (غافر/44-45) «معبودى جز تو نیست، منزّهى تو، راستى که من از ستمکاران بودم. پس [دعاى‏] او را برآورده کردیم و او را از اندوه رهانیدیم، و مؤمنان را چنین نجات مى‏دهیم» (انبیاء/87-88) «خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است. پس به نعمتی از خداوند و فضلی [ از جانب او] بازگشتند، در حالی که هیچ گزندی ب ان نرسیده بود» (آل عمران/173-174) هر آنچه خداوند بخواهد [همان خواهد شد] که هیچ دگرگونی و قدرتی نیست مگر به خداوند علی عظیم؛ هر آنچه خدا بخواهد [همان خواهد شد] نه هر آنچه مردم بخواهند؛ هر آنچه خدا بخواهد [همان خواهد شد] هرچند مردم خوش نداشته باشند؛ پروردگار مرا بس است درقبال پرورده‌شدگان؛ آفریدگار مرا بس است در قبال آفریدگان؛ روزی‌دهنده مرا بس است در قبال روزی‌داده‌شدگان؛ بس است ی که مرا همواره از زمانی که بوده‌ام بس بوده است؛ «بس است مرا خداوندی که هیچ معبودی جز او نیست، بر او توکل نمودم و او پروردگار عرش عطیم است» (توبه/129)


الکافی، ج‏2، ص547-548؛ من لا یحضره الفقیه، ج‏1، ص326-327


عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ قَالَ: کَتَبَ إِلَیَّ أَبُو جَعْفَرٍ ابْنُ الرِّضَا ع بِهَذَا الدُّعَاءِ وَ عَلَّمَنِیهِ وَ قَالَ مَنْ قَالَ [دعا] فِی دُبُرِ صَلَاةِ الْفَجْرِ لَمْ یَلْتَمِسْ حَاجَةً إِلَّا تَیَسَّرَتْ لَهُ وَ کَفَاهُ اللَّهُ مَا أَهَمَّهُ:


بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ «وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ فَوَقاهُ اللَّهُ سَیِّئاتِ ما مَکَرُوا» «لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ» «حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» ما شاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ[1] مَا شَاءَ اللَّهُ لَا مَا شَاءَ النَّاسُ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ إِنْ کَرِهَ النَّاسُ حَسْبِیَ الرَّبُّ مِنَ الْمَرْبُوبِینَ حَسْبِیَ الْخَالِقُ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ حَسْبِیَ الرَّازِقُ مِنَ الْمَرْزُوقِینَ حَسْبِیَ الَّذِی لَمْ یَزَلْ حَسْبِی مُنْذُ قَطُّ[2] «حَسْبِیَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیم‏».


 


3) از صادق ع روایت شده است که فرمودند:


ی که از خداوند بترسد، خداوند همه چیز را از او می‌ترساند؛ و ی که از خداوند نترسد خداوند او را از همه چیز بترساند.


الکافی، ج‏2، ص68


مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ:


مَنْ خَافَ اللَّهَ أَخَافَ اللَّهُ مِنْهُ کُلَّ شَیْ‏ءٍ وَ مَنْ لَمْ یَخَفِ اللَّهَ أَخَافَهُ اللَّهُ مِنْ کُلِّ شَیْ‏ءٍ.[3]


 


4) محمد بن مسلم می گوید: به سوی مدینه به راه افتادم در حالی که مریض بودم. به ایشان گفته شد که محمد بن مسلم مریض است. باقر ع نوشیدنی ای را همراه جوانکی فرستاد که رویش را با پارچه ای پوشانده بود. جوانک آن را به من داد و گفت: این را بنوش که حضرت ع به من دستور داده که تو را ترک نکنم تا اینکه آن را بنوشی.


آن را گرفتم و بوی خوشی می داد و نوشیدنی بسیار خوش‌طعم و خنکی بود. چون آن را نوشیدم جوانک گفت: مولایت فرمود: هنگامی که آن را نوشیدی نزد ما بیا !


با خودم از آنچه گفت به فکر فرو رفتم چرا که تا قبل از اینکه آن را بنوشم توان ایستادن بر روی پایم را نداشتم؛ اما همین که آن نوشیدنی در درونم جای گرفت گویی بند از پایم برداشتند؛ پس به راه افتادم تا به درب منزل ایشان رسیدم و از همانجا صدا زدند: بدنت سالم شد! وارد شو!


پس وارد شدم در حالی که اشکم سرازیر بود و به ایشان سلام و دست و سرشان را بوسیدم.


فرمود: محمد! چه چیزی تو را به گریه انداخته است؟


گفتم: فدایت شوم! می گریم بر غربتم، و راه دور و دراز، و قلت توانایی‌ام برای اینکه نزد شما بمانم و به شما بنگرم.


فرمود: اما قلت توانایی‌ات، پس خداوند برای اولیاء و دوستان ما چنین خواسته است و بلا را به سوی آنان شتابان قرار داده است؛


اما اینکه از غربت گفتی، همانا مومن در این دنیا و در میان این مردمان واژگون‌سیرت، غریب است، تا اینکه از این سرا به رحمت خداوند خارج شود؛


و اما اینکه از راه دور و دراز گفتی پس همانا اسوه تو اباعبدالله است که در زمینی دور از ما در جنب فرات است؛


و اما آنچه از دوست داشتن در جوار ما بودن و نظر به ما گفتی و اینکه توان بر این کار نداری، پس خداوند از آنچه در دلت هست باخبر است و پاداشت را محفوظ می‌دارد.


سپس به من فرمود: آیا نزد قبر حسین ع می‌روی؟


گفتم: البته با ترس و بیم.


فرمود:هرقدر این بیشتر باشد، پس بدان که ثواب به اندازه ترس است؛ پس هرکه با این ترس برود، خداوند وی را از آن فزع در امان می‌دارد «روزی که مردم در پیشگاه پروردگار جهانیان حاضر می‌شوند» (مطففین/6) و با مغفرت برمی گردد و فرشتگان بر او سلام می‌کنند و ص را زیارت کرده و دیگر چکاری می‌خواهد د در حالی که [ ص] برایش دعا کرده «با نعمتی از جانب خداوند و فضلی [از جانب او] برمی گردد در حالی که گزندی به او نرسیده است و از خشنودی خداوند پیروی نموده است»...


کامل ا یارات، ص275-277


حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ قَالَ حَدَّثَنَا مُدْلِجٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:


خَرَجْتُ إِلَى الْمَدِینَةِ وَ أَنَا وَجِعٌ فَقِیلَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَجِعٌ. فَأَرْسَلَ إِلَیَّ أَبُو جَعْفَرٍ ع شَرَاباً مَعَ غُلَامٍ مُغَطًّى بِمِنْدِیلٍ فَنَاوَلَنِیهِ الْغُلَامُ وَ قَالَ لِی: اشْرَبْهُ فَإِنَّهُ قَدْ أَمَرَنِی أَنْ لَا أَبْرَحَ حَتَّى تَشْرَبَهُ. فَتَنَاوَلْتُهُ فَإِذَا رَائِحَةُ الْمِسْکِ‏ مِنْهُ وَ إِذَا بِشَرَابٍ طَیِّبِ الطَّعْمِ بَارِدٍ فَلَمَّا شَرِبْتُهُ قَالَ لِیَ الْغُلَامُ: یَقُولُ لَکَ مَوْلَاکَ إِذَا شَرِبْتَهُ فَتَعَالَ!


فَفَکَّرْتُ فِیمَا قَالَ لِی وَ مَا أَقْدِرُ عَلَى النُّهُوضِ قَبْلَ ذَلِکَ عَلَى رِجْلِی فَلَمَّا اسْتَقَرَّ الشَّرَابُ فِی جَوْفِی فَکَأَنَّمَا نَشَطْتُ مِنْ عِقَالٍ؛


فَأَتَیْتُ بَابَهُ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَیْهِ، فَصَوَّتَ بِی: صَحَّ الْجِسْمُ ادْخُلْ!


فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ وَ أَنَا بَاکٍ فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ وَ قَبَّلْتُ یَدَهُ وَ رَأْسَهُ.


فَقَالَ لِی وَ مَا یُبْکِیکَ یَا مُحَمَّدُ؟


قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَبْکِی عَلَى اغْتِرَابِی وَ بُعْدِ الشُّقَّةِ وَ قِلَّةِ الْقُدْرَةِ عَلَى الْمُقَامِ عِنْدَکَ أَنْظُرُ إِلَیْکَ.


فَقَالَ لِی: أَمَّا قِلَّةُ الْقُدْرَةِ فَکَذَلِکَ جَعَلَ اللَّهُ أَوْلِیَاءَنَا وَ أَهْلَ مَوَدَّتِنَا وَ جَعَلَ الْبَلَاءَ إِلَیْهِمْ سَرِیعاً؛


وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنَ الْغُرْبَةِ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا غَرِیبٌ وَ فِی هَذَا الْخَلْقِ الْمَنْکُوسِ حَتَّى یَخْرُجَ مِنْ هَذِهِ الدَّارِ إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ؛


وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ بُعْدِ الشُّقَّةِ فَلَکَ بِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أُسْوَةٌ بِأَرْضٍ نَائِیَةٍ عَنَّا بِالْفُرَاتِ؛


وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ حُبِّکَ قُرْبَنَا وَ النَّظَرَ إِلَیْنَا وَ أَنَّکَ لَا تَقْدِرُ عَلَى ذَلِکَ فَاللَّهُ یَعْلَمُ مَا فِی قَلْبِکَ وَ جَزَاؤُکَ عَلَیْهِ.


ثُمَّ قَالَ لِی هَلْ تَأْتِی قَبْرَ الْحُسَیْنِ ع؟


قُلْتُ نَعَمْ عَلَى خَوْفٍ وَ وَجَلٍ.


فَقَالَ: مَا کَانَ فِی هَذَا أَشَدَّ فَالثَّوَابُ فِیهِ عَلَى قَدْرِ الْخَوْفِ وَ مَنْ خَافَ فِی إِتْیَانِهِ آمَنَ اللَّهُ رَوْعَتَهُ یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ وَ انْصَرَفَ بِالْمَغْفِرَةِ وَ سَلَّمَتْ عَلَیْهِ الْمَلَائِکَةُ وَ زار [زَارَهُ‏] [وَ رَآهُ‏] النَّبِیُّ ص وَ مَا یَصْنَعُ وَ دَعَا لَهُ انْقَلَبَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُ سُوءٌ وَ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ ...[4]


 


5) منقذ بن ابقع اسدی یکی از یاران خاص المومنین ع است که روایتی نقل کرده از اینکه شبی با المومنین ع همراه بوده که در مسیر شیری به آنان نزدیک می‌شود ولی در برابر المومنین ع خضوع می‌کند و به اذن خداوند به سخن درمی‌آید و می‌گوید که گرسنه مانده و اکنون است که به منطقه قادسیه برود و یکی از دشمنان المومنین ع را که در جنگ صفین در لشکر معاویه شرکت کرده بود بدَرَد. وی با اجازه المومنین ع فردایش به قادسیه می‌رود و خبردار می‌شود که آن مرد توسط شیری دریده شده است؛ و وی حکایت را برای مردم تعریف می‌کند و مردم استخوانهای وی را نزد می‌آورند و ارادت ایشان به بیشتر می‌شود.


ع وقتی این چنین می‌بیند بلند می‌شود و خطبه‌ای می‌خوانند و ابتدا حمد و ثنای خداوند می‌گویند و بر اکرم و خاندان ایشان صلوات می‌فرستند و می‌فرمایند:


ای مردم! ی نیست که ما را دوست داشته باشد و به جهنم برود؛ و ی نیست که از ما متنفر باشد و به بهشت برود؛ که همانا من تقسیم‌کننده بهشت و جهنم هستم؛ این را از سمت راست به بهشت می فرستم و او دوستدار من است؛ و آن را از سمت چپ به جهنم روانه می‌کنم و او دشمن من است. سپس روز قیامت به جهنم می‌گویم: این مال من است و آن مال تو؛ تا اینکه شیعیانم همچون برق جهنده و تندبادی توفنده و پرنده‌ای شتابنده و اسبی سبقت‌گیرنده بر صراط بگذرند.


اینجا بود که مردم همگی بپا خواستند و گفتند: «حمد و سپاس خ را که تو را بر بسیاری از بندگان مومن خویش برتری داد»؛ سپس ع این را تلاوت د:


« انی که مردم به آنها گفتند: همانا مردم علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید! پس، به لحاظ ایمان فزونی یافتند و گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است. پس به نعمتی از خداوند و فضلی [ از جانب او] بازگشتند، در حالی که هیچ گزندی ب ان نرسیده بود، و خشنودی خداوند را پیروی د و خداوند دارای تفضلی عظیم است.»


الروضة فی فضائل أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب ع (ابن شاذان القمی)، ص217؛ الیقین باختصاص مولانا علی ع بإمرة المؤمنین (سید بن طاووس)، ص254-257 و 394-397؛ الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم (یوسف بن حاتم شامی)، ص297-300[5]


بِالْإِسْنَادِ یَرْفَعُهُ إِلَى الْمُنْقِذِ بْنِ الْأَبْقَعِ الْأَسَدِیِّ، وَ کَانَ الرَّجُلُ مِنْ خَاصَّةِ مَوْلَانَا عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ، قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ، وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یَمْضِیَ إِلَى مَوْضِعٍ لَهُ کَانَ یَأْوِی إِلَیْهِ فِی اللَّیْلِ، وَ أَنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَى الْمَوْضِعَ، وَ نَزَلَ مِنْ بَغْلَتِهِ وَ مَضَى لِشَأْنِهِ قَالَ: فَحَمْحَمَتِ الْبَغْلَةُ، وَ رَفَعَتْ رَأْسَهَا وَ أُذُنَیْهَا، قَالَ: فَحَسَّ مَوْلَایَ، وَ قَالَ: مَا وَرَاءَکَ یَا أَخَا بَنِی أَسَدٍ؟ فَقُلْتُ: یَا مَوْلَایَ، الْبَغْلَةُ تَنْظُرُ شَیْئاً وَ قَدْ شَخَصْتُ إِلَیْهِ وَ هِیَ تُحَمْحِمُ، وَ لَا أَعْلَمُ مَا ذَا دَهَمَهَا؟


قَالَ: فَنَظَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَى الْبَرِّ، وَ قَالَ: هُوَ سَبُعٌ وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ، فَقَامَ مِنْ مِحْرَابِهِ مُتَقَلِّداً سَیْفَهُ، وَ جَعَلَ یَخْطُو نَحْوَ السَّبُعِ، ثُمَّ صَاحَ بِهِ: قِفْ. فَوَقَفَ یَضْرِبُ بِسَنْبَلَتِهِ خَوَاصِرَهُ قَالَ: فَعِنْدَ ذَلِکَ اسْتَقَرَّتِ الْبَغْلَةُ وَ هَجَعَتْ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: یَا لَیْثُ، أَ مَا عَلِمْتَ أَنِّی اللَّیْثُ أَبُو الْأَشْبَالِ، وَ أَنِّی خَیْرُ الْوَصِیِّینَ وَ أَنِّی وَارِثُ عِلْمِ النَّبِیِّینَ، وَ أَنِّی حَیْدَرَةٌ وَ قَسْوَرَةٌ، فَمَا جَاءَ بِکَ أَیُّهَا اللَّیْثُ؟


ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ أَنْطِقْ لِسَانَهُ، قَالَ: فَعِنْدَهَا قَالَ السَّبُعُ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، وَ یَا خَیْرَ الوَصِیِّینَ، وَ یَا وَارِثَ عِلْمِ النَّبِیِّینَ، إِنَّ لِیَ الْیَوْمَ سَبْعَةَ أَیَّامٍ مَا افْتَرَسْتُ فَرِیسَةً، وَ قَدْ أَضَرَّنِی الْجُوعُ وَ قَدْ رَأَیْتُکُمْ مِنْ مَسِیرَةِ فَرْسَخَیْنِ، فَدَنَوْتُ مِنْکُمْ، فَقُلْتُ: أَذْهَبُ إِلَى هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، فَإِنْ کَانَ لِی بِهِمْ قُدْرَةٌ، أَخَذْتُ نَصِیبِی فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا لَیْثُ، أَنَا أَبُو الْأَشْبَالِ الْإِحْدَى عَشَرَ، ثُمَّ مَدَّ الْإِمَامُ یَدَهُ عَلَى صُوفِ قَفَاهُ وَ جَذَبَهُ إِلَیْهِ، فَامْتَدَّ السَّبُعُ بَیْنَ یَدَیْهِ، وَ جَعَلَ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَمْسَحُ مِنْ هَامَتِهِ إِلَى کَتِفِهِ وَ یَقُولُ: یَا لَیْثُ، أَنْتَ کَلْبُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ، فَقَالَ السَّبُعُ: الْجُوعُ یَا مَوْلَایَ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: اللَّهُمَّ آتِهِ رِزْقَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ.


قَالَ: فَالْتَفَتُّ فَإِذَا بِالسَّبُعِ یَأْکُلُ شَیْئاً عَلَى هَیْئَةِ الْحَمَلِ، حَتَّى أَتَى عَلَى آخِرِهِ. قَالَ: فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ ذَلِکَ وَ تَحْلَسُ بِیَدَیْهِ، قَالَ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْوُحُوشِ لَا نَأْکُلُ لَحْمَ مُحِبِّیکَ وَ مُحِبِّی عِتْرَتِکَ فَنَحْنُ أَهْلُ بَیْتٍ نَنْتَحِلُ بِحُبِّ الْهَاشِمِیِّینَ، وَ حُبِّ عِتْرَتِهِمْ.


قَالَ لَهُ الْإِمَامُ: أَیْنَ تَأْوِی؟ وَ أَیْنَ تَکُونُ؟ قَالَ: یَا مَوْلَایَ، أَنَا مُسَلَّطٌ عَلَى أَعْدَائِکَ کِلَابِ أَهْلِ الشَّامِ، أَنَا وَ أَهْلُ بَیْتِی مَنْ خَرَجَ مِنْهُمْ افْتَرَسْنَاهُ، وَ نَحْنُ نَأْوِی النِّیلَ.


فَقَالَ: مَا جَاءَ بِکَ إِلَى الْکُوفَةِ؟ قَالَ: یَا مَوْلَایَ، لِأَجْلِکَ فَلَمْ أُصَادِفْکَ فِیهَا، وَ أَتَیْتُ الْفَیَافِیَ وَ الْقِفَارَ، حَتَّى أَتَیْتُ إِلَیْکَ، وَ نِلْتُ سُؤْلِی مِنْکَ، وَ أَنَا مُنْصَرِفٌ لَیْلَتِی هَذِهِ إِلَى الْقَادِسِیَّةِ، إِلَى رَجُلٍ یُقَالُ لَهُ: سِنَانُ بْنُ وَائِلٍ وَ هُوَ مِمَّنِ انْفَلَتَ عَنْ حَرْبِ صِفِّینَ، وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، ثُمَّ هَمْهَمَ وَ دَمْدَمَ وَ وَلَّى.


قَالَ مُنْقِذُ بْنُ الْأَبْقَعِ الْأَسَدِیُّ: فَتَعَجَّبْتُ مِنْ ذَلِکَ! فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ لِی: مِمَّ تَعَجَّبْتَ؟ ذَلِکَ أَعْجَبُ، أَمِ الشَّمْسُ أَعْجَبُ فِی رُجُوعِهَا؟ أَمِ الْکَوَاکِبُ فِی سُقُوطِهَا؟ أَمِ الْعَیْنُ فِی تَنْبِیعِهَا؟ أَمِ الْجُمْجُمَةُ فِی تَکَلُّمِهَا؟ أَمْ سَائِرُ ذَلِکَ فَوَ اللَّهِ، لَوْ أَحْبَبْتُ أَنْ أُرِیَ النَّاسَ مِمَّا عَلَّمَنِی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ. مِنَ الْآیَاتِ وَ الْمُعْجِزَاتِ لَکَانُوا یَرْجِعُونَ کُفَّاراً.


ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مُصَلَّاهُ، وَ وَجَّهَنِی مِنْ سَاعَتِی إِلَى الْقَادِسِیَّةِ فَوَصَلْتُ، وَ الْمُصَلِّی یُقِیمُ الصَّلَاةَ، فَسَمِعْتُ النَّاسَ، یَقُولُونَ: السَّبُعُ افْتَرَسَ سِنَانَ بْنَ وَائِلٍ، فَأَتَیْتُ إِلَیْهِ مَعَ مَنْ أَتَاهُ یَنْظُرُ إِلَیْهِ فَرَأَیْتُهُ لَمْ یَتْرُکِ السَّبُعُ سِوَى أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ وَ أُنْبُوبَاتِ أَسْنَانِهِ وَ رَأْسِهِ، فَحَمَلُوا رَأْسَهُ وَ عِظَامَهُ إِلَى أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَبَقِیتُ مُتَعَجِّباً.


فَحَدَّثْتُ النَّاسَ بِمَا کَانَ مِنْ حَدِیثِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ السَّبُعِ. قَالَ: فَعِنْدَ ذَلِکَ جَعَلَ النَّاسُ یَأْخُذُونَ ُّرَابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَیْهِ، وَ یَسْتَشْفُونَ بِه‏. فَلَمَّا رَأَى ذَلِکَ، قَامَ خَطِیباً فِیهِمْ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَیْهِ، وَ ذَکَرَ النَّبِیَّ فَصَلَّى عَلَیْهِ قَالَ:


أَیُّهَا النَّاسُ: مَا أَحَبَّنَا رَجُلٌ وَ دَخَلَ النَّارَ، وَ لَا أَبْغَضَنَا رَجُلٌ وَ دَخَلَ الْجَنَّةَ فَإِنِّی قَسِیمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ، هَذَا إِلَى الْجَنَّةِ یَمِیناً وَ هُوَ مُحِبِّی، وَ هَذَا إِلَى النَّارِ شِمَالًا وَ هُوَ مُبْغِضِی. ثُمَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَقُولُ لِجَهَنَّمَ: هَذَا لِی وَ هَذَا لَکِ، حَتَّى تَجُوزَ شِیعَتِی عَلَى الصِّرَاطِ کَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ، وَ الرِّیحِ الْعَاصِفِ وَ الطَّیْرِ الْمُسْرِحِ، وَ الْجَوَادِ السَّابِقِ، وَ الطَّیْرِ الْمُسْرِعِ.


قَالَ: فَعِنْدَ ذَلِکَ قَامَ إِلَیْهِ النَّاسُ بِأَجْمَعِهِمْ، وَ قَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی فَضَّلَکَ عَلَى کَثِیرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِینَ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ: «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیم‏.»


 


6) از صادق ع روایت شده است:


صفت رضایت آن است که از آنچه خوشایند و ناخوشایند است راضی باشد؛ و رضایت پرتوی نور معرفت است؛ و راضی از همه آنچه دلخواه خویش است فانی گردیده؛ و راضی حقیقی ی است که مورد رضایت واقع شده باشد؛ و «رضا» اسمی است که همه معانی عبودیت را در خود جمع کرده و تفسیر رضایت، شادیِ دل است؛


و از پدرم محمد باقر ع شنیدم که می‌فرمود: تعلق خاطرِ دل به آنچه موجود است، شرک است؛ و تعلقش بدانچه مفقود است و موجود نیست، کفر است؛ و ایندو، دو بال از سنت رضایتمندی است [یعنی انسان برای اینکه به رضا برسد نه باید دل به آنچه موجود است ببندد، و نه دل در گروی چیزی بگذارد که نیست]


و در عجبم از ی که مدعی عبودیت در پیشگاه خداوند است چگونه با او در آنچه مقدر فرموده نزاع می‌کند [= اینکه شخص چیزی بخواهد که خدا مقدر نفرموده و بدانچه خدا مقدر کرده راضی نباشد، گویی با خداوند در مقدراتش نزاع کرده] حاشا که عارفان صاحب مقام رضا چنین کنند.


مصباح الشریعة، ص182


قَالَ الصَّادِقُ ع:


صِفَةُ الرِّضَا أَنْ یَرْضَى الْمَحْبُوبَ وَ الْمَکْرُوهَ وَ الرِّضَا شُعَاعُ نُورِ الْمَعْرِفَةِ وَ الرَّاضِی فَانٍ عَنْ جَمِیعِ اخْتِیَارِهِ وَ الرَّاضِی حَقِیقَةً هُوَ الْمَرْضِیُّ عَنْهُ وَ الرِّضَا اسْمٌ یَجْتَمِعُ فِیهِ مَعَانِی الْعُبُودِیَّةِ وَ تَفْسِیرُ الرِّضَا سُرُورُ الْقَلْبِ سَمِعْتُ أَبِی مُحَمَّداً الْبَاقِرَ ع یَقُولُ تَعَلُّقُ الْقَلْبِ بِالْمَوْجُودِ شِرْکٌ وَ بِالْمَفْقُودِ کُفْرٌ وَ هُمَا جَنَاحَانِ مِنْ سُنَّةِ الرِّضَا[6] وَ أَعْجَبُ مِمَّنْ یَدَّعِی الْعُبُودِیَّةَ لِلَّهِ کَیْفَ یُنَازِعُهُ فِی مَقْدُورَاتِهِ حَاشَا الرَّاضِینَ الْعَارِفِینَ عَنْ ذَلِک‏.


تدبر


1) «فَزادَهُمْ إیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ؛ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ...»


در آیه قبل معلوم شد که مومنان واقعی انی‌اند که وقتی آنان را از جمع شدن دشمنان علیه آنها می‌ترسانند، نه‌تنها نمی‌ترسند، بلکه ایمانشان زیادتر می‌شود! چرا که خدا را کافی می‌دانند و تنها بر او توکل می‌کنند.


در این آیه توضیح می‌دهد که این کافی دانستن و توکل آنها، صرفا یک دل‌خوشی ذهنی و تلقینی نبوده است؛ بلکه چنین مومنانی نه‌تنها مغلوب نمی‌شوند بلکه با دستانی پر، سرشار از نعمت و فضل خداوند و بدون اینکه اندک گزندی از دشمن بدانان رسیده باشد برمی‌گردند.


در واقع، مضمون این دو آیه همان مضمون آیاتی است که نشان می‌دهد که اگر ی بر خدا توکل کند خداوند کارش را به نحو احسن به ثمر می‌رساند: «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِه» (طلاق/3) (المیزان، ج‏4، ص64)


 


2) «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ ....»


حرکت در مسیر انجام وظیفه، همراه با توکّل به خدا، سبب تبدیل مشکلات به آسانى مى‏شود. (تفسیر نور، ج‏1، ص654)


 


3) «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ»


آنکه از دشمن نترسید و بر خدا توکل کرد هم به «نعمتی» از خدا رسید و هم به «فضلی».


فرق این دو چیست؟ و چرا نفرمود «نعمة و فضل من الله» (نکاتی در بحث از آیه 171، جلسه842، تدبر4 مطرح شد http://yekaye.ir/ale-imran-3-171/) علاوه بر آنها این موارد هم قابل ذکر است:


الف. نعمت به ازای عملشان است؛ و فضل، اضافه‌ای است که خداوند از رحمت خود بدانها می‌دهد: یعنی چه‌بسا می‌خواهد بیان کند که ایستادگی، از هر ی که سر بزند، مومن باشد یا غیرمومن، یک ثمره‌ای حتما برایش دارد (نعمت)؛ اما اگر ی که ایستادگی می‌کند مومن باشد، علاوه بر ثمره طبیعیِ ایستادگی، به رحمت اضافه‌ای هم از جانب خداوند دسترسی پیدا می‌کند.


ب. مقصود از نعمت ثابت‌قدم ماندن آنان در ایمان و اطاعت از خداست؛ و مقصود از فضل، آن سود و غنایمی که به دست آوردند. (زجاج، به نقل از مجمع البیان، ج2، ص889)


ج. ...


 


4) «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ»


درباره چرایی نکره آوردن دو کلمه نعمت و فضل در بحث از آیه 171، جلسه842، تدبر3 نکاتی مطرح شد که مجددا تکرار نمی‌کنیم: http://yekaye.ir/ale-imran-3-171/.


 


5) «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ»


ثمره توکل مومنان و نترسیدنشان از دشمن سه چیز شد: مواجه شدن با نعمتی از جانب خدا؛ و چیزی اضافه بر آن نعمت؛ و نرسیدن گزندی.


یعنی هم خوبی‌ها به تمامه به آنها رسید و هم بدی‌ای به آنان نرسید. یعنی همه چیز کاملا بر وفق مراد تمام شد.


 


6) «الَّذینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ؛ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ»


چه بسیار انى که در راه خدا، به استقبال خطر رفته و سالم برگشته‏اند. (تفسیر نور، ج‏1، ص654)


در واقع، اگر مومنان در راه خداوند در برابر دشمنان دین ایستادگی کنند و از کثرت دشمن نترسند، دشمن هیچ آسیبی بدانها نمی‌تواند وارد کند.


تطبیق بر روز


امروزه در شرایط سخت تحریم اقتصادی بسر می‌بریم. با این حال، برخی افراد، همانند عزیز انقلاب، که قرآن را باور دارند، دائما نغمه امید سر می‌دهند. بسیاری از افراد، از این اطمینان خاطر ایشان در تعجبند و برخی هم اینها را ظاهرسازی قلمداد می‌کنند و خود با دیدن اجتماع دشمنان علیه ما ساز ناامیدی کوک می‌کنند و از ضرورت تسلیم سخن می‌گویند.


مساله شاید فقط در یک نکته است:


ی که قرآن را باور داشته باشد و از آنچه در تاریخ گذشته مطلع باشد می‌داند که استقامت در برابر سختی‌ها حتما به پیروزی و غلبه بر دشمن خواهد انجامید.


اینان که خداوند در این آیه از آنان یاد کرده، واقعا بر خدا توکل نموده و در برابر دشمن ایستادگی د و واقعا گزندی بدانان نرسید؛ آیا اگر ما چنین باشیم، جای تردید است که گزندی به ما نخواهد رسید؟


 


7) «قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ؛ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ»


غالبا این عبارت «و خشنودی خداوند را پیروی د» را اشاره به آن دانسته‌اند که آنان به دستور ص عمل د و علی‌رغم اینکه عده‌ای آنان را می‌ترساندند و می‌خواستند منصرفشان کننند، به دنبال دشمن رهسپار شدند. (مجمع البیان، ج2، ص889) با این توضیح، علی القاعده باید این عبارت بعد از جمله «نعم ال » و قبل از «فانقلبوا» می‌آمد (یعنی آنان گفتند خدا برای ما کافی است و از رضایت خدا پیروی د، پس به نعمت و فضل خدا دست یافتند). چرا آن را بعد آورده است؟


الف. این جمله در مقام ستایش و سپاس از کار آنهاست (المیزان، ج4، ص65)؛ یعنی پس از اینکه می‌گوید خداوند به وعده‌اش در مورد آنان وفا کرد و به آنان گزندی نرسید، ادامه می‌دهد: و آفرین بر آنان که از خشنودی خدا پیروی د و به فضل عظیم رسیدند.


ب. این جمله چه‌بسا در مقام تعلیل جملات قبل است؛‌یعنی علت اینکه آنان به نعمت و فضل خدا رسیدند و گزندی به آنان نرسید این بود که از خشنودی و رضایت خداوند پیروی د.


ج. شاید اشاره است به «مقام رضوان» که از همه نعمتهای بهشتی برتر است (وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ مَ ِنَ طَیِّبَةً فی‏ جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَر؛ توبه/72) یعنی دارد تفضل اضافه‌ای را برمی‌شمرد و می‌فرماید آنان هم به نعمت و فضل خدا رسیدند، هم گزندی به آنان نرسید؛ و هم اینکه دنبال مقام رضوان خدا بودند و با عبارت بعدی (که خداوند صاحب فضلی عظیم است) می‌خواهد بفهماند که علاوه بر آن نعمت و فضل اولیه، به این فضل عظیم هم رسیدند.


د. ...


 


8) «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ»


ی که دنبال رضایت خداوند باشد، هرچقدر هم مسیرش با سختی‌های ظاهری توام باشد و همگان او را از عاقبت کارش بترسانند، حتما به فضل و نعمت خدا می‌رسد و هیچ گزندی به او نخواهد رسید. (حدیث6)


 


9) « الَّذینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ؛ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ»


به نظر می‌رسد عبارت «وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ: خداوند دارای تفضلی عظیم است» دلیلی باشد برای تک تک اقداماتی و حالاتی که در این دو آیه درباره این مومنان گذشت:


چرا وقتی مردم به آنها گفتند: همانا مردم علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید؛ آنان نترسیدند؟


چون می‌دانستند که خداوند دارای تفضلی عظیم است و هرقدر هم دشمن بزرگ باشد در مقابل فضل خدا کاری از پیش نمی‌برد.


چرا به لحاظ ایمان فزونی یافتند؟


چون می‌دانستند که خداوند دارای تفضلی عظیم است و اگر آنان در سختی بیافتند خداوند نه معادل آن، بلکه چند برابر آن آنان را یاری می‌رساند و به آنان پاداش می‌دهد.


چرا گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است؟


چون می‌دانستند که خداوند دارای تفضلی عظیم است و برای انجام هر کاری بتنهایی کافی است.


چرا به نعمتی از خداوند و فضلی [ از جانب او] بازگشتند؟


چون خداوند دارای تفضلی عظیم است و وقتی ی بر او تکیه کند بیش از آنچه او انجام داده به او برمی‌گرداند.


چرا هیچ گزندی ب ان نرسید؟


چون خداوند دارای تفضلی عظیم است و هرکه را بخواهد حفظ کند بتمامه می‌تواند حفظ کند.


چرا آنان خشنودی خداوند را پیروی د؟


چون می‌دانستند که خداوند دارای تفضلی عظیم است و اگر ی رضایت خدا را به دست آورد، خداوند با تفضلی عظیم برایش جبران می‌کند.


 


10) «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ؛ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ»


حکایت


سید بن طاووس می‌گوید حکایتی را ابن باقلانی (عالِم علم نحو) از سید موید الدین عبدالملک نقل کرده است که وی گفته است من مریض بودم و بناگاه دیدم المومنین در کنارم حاضر شد و گویی از هوا فرود آمد. خواستم از او تقاضا کنم دعایی برای مریضی‌ام د؛ اما به جای آن تقاضای شفا . حضرت دستی بر بازوی راستم کشید و فرمود: سه بار این [آیات] را تکرار کن تا خداوند به واسطه آنها تو را حفظ کند. بگو:


أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ: به خداوند پناه می‌برم از رانده شده؛ « انی که مردم به آنها گفتند: همانا مردم علیه شما گرد آمده‌اند؛ پس، از آنان بترسید! پس، به لحاظ ایمان فزونی یافتند و گفتند: خدا ما را بس است و چه نیکو کارگزاری است.» (آل عمران/173)


أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ: به خداوند پناه می‌برم از رانده شده؛ و کار خود را به خدا مى‏سپارم، که همانا خداوند به [حال] بندگان بیناست.» (غافر/44)


أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِکَ لَها وَ ما یُمْسِکْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ: به خداوند پناه می‌برم از رانده شده؛ هر رحمتى را که خداوند براى مردم بگشاید هرگز آن را بازدارنده‏اى نیست، و هر چه را بازدارد هرگز آن را پس از او گشاینده‏اى نباشد، و اوست ش ت‌ناپذیر حکیم. (فاطر/2)


هنگامی که آیه اول را گفتی، خداوند متعال فرمود « فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ: پس به نعمتی از خداوند و فضلی [ از جانب او] بازگشتند، در حالی که هیچ گزندی ب ان نرسیده بود» (آل عمران/174)


و هنگامی که گفتی «کار خود را به خدا مى‏سپارم ...» خداوند متعال فرمود: « فَوَقاهُ اللَّهُ سَیِّئاتِ ما مَکَرُوا وَ حاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ: پس خداوند او را از آسیب مکر‏هاى آنها نگه داشت و عذابى سخت فرعونیان را فرا گرفت.» (غافر/45)


و هنگامی که گفتی «هر رحمتى را که خداوند بگشاید ...» این ایمان تام و تمام است.


و المومنین این گونه تفسیر کرد.


مهج الدعوات، (سید بن طاوس) ص97[7]


 


 




[1] . در روایت تهذیب «الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ» ندارد.


[2] در روایت تهذیب به جای «منذ قط» آمده: حَسْبِی مَنْ کَانَ مُنْذُ کُنْتُ حَسْبِی لَمْ یَزَلْ حَسْبِی


[3] . در همانجا این حدیث هم آمده که قابل توجه است:


عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ عَرَفَ اللَّهَ خَافَ اللَّهَ وَ مَنْ خَافَ اللَّهَ سَخَتْ نَفْسُهُ عَنِ الدُّنْیَا.


[4] . ...


[5] . در این دو منبع اخیر، سند کامل روایت نیز آمده است بدین بیان:


 


[6] . در نسخه فعلی مصباح الشریعه کلمه «الرضا» نیامده؛ اما ظاهرا اشتباه است، زیرا هم عبارت را بی معنا می کند و هم اینکه در همه نقلهایی که از آن شده (مسکن الفؤاد، ص87؛ بحار الانوار، ج68، ص149؛ حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏4، ص154) این کلمه ذکر شده است.


[7] . ..


 




ادامه آیه 176 سوره آل عمران

درخواست حذف اطلاعات

 


 


تدبر


1) «وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً یُریدُ اللَّهُ أَلاَّ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ»


اگر در جهان عده‌ای خلاف دستورات خدا و بلکه در مخالفت با خود خداوند گام برمی‌دارند و بلکه در این زمینه شتاب می‌گیرند و با دیگران مسابقه می‌دهند، جای نگرانی نیست؛


نظام عالم از دست خدا بیرون نرفته است و این هم درون مقدرات الهی است؛


وقتی خداوند به انسان اختیار داده، قرار نیست که همه بهشتی شوند؛ عده‌ای هم خواهند بود که راه جهنم را چنان برگزینند که در آ ت هیچ بهره‌ای از خوبی نداشته باشند و بشدت عذاب شوند.


 


2) «الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ»


برخی انسانها زیر بار حق نمی‌روند؛ اما برخی هم هستند که در زیر بار حق نرفتن شتاب می‌گیرند و بلکه با دیگران در این زمینه مسابقه می‌دهند. (در نکات ادبی اشاره شد که فرق «یُسارع» با «یسرع» این است که «یسارع»، سرعت گرفتنی است که با ملاحظه سرعت دیگران بر سرعت خود می‌افزاید).


ثمره اخلاقی


گاهی انسان بقدری فطرتش محجوب می‌گردد که در بدی‌ها سبقت می‌گیرد و بدی‌ها برایش به صورت ارزش درمی‌آید.


یکی از بدی‌های تمدن غرب این است که فرو رفتن در رانی را به یک ارزش تبدیل کرده است: ابتدا حجاب و پوشش ن را به بهانه برداشتند؛ سپس کاری را به اسم آزاد و بلکه به اسم‌های گوناگون مانند ازدواج سفید، دوستی دختر و پسر، و ... تشویق د؛ امروزه از لواط به عنوان حقوق اقلیتهای دفاع می‌کنند و انواع سایتهای و شبکه‌های مجازی و حقیقی راه‌اندازی شده که هر بخواهد هر نوع ایی که به مخیله‌اش خطور می‌کند انجام دهد، برایش براحتی میسر باشد. وضعیت به گونه‌ای درآمده که به خاطر کثرت ولدا ناها * نوشتن نام پدر در شناسنامه برداشته شده و امروزه منکری به نام «لواط» معروف گردیده تا حدی که ایران هر ساله به خاطر عدم اجازه این خطای فاحش انسانی، متهم به نقض می‌شود.


آیا اینها مصادیقی از سرعت گرفتن به سوی کفر نیست؟


و عجیب‌تر اینکه آیا این تمدن قبله آمال بسیاری از افرادی که خود را مسلمان می‌دانند، قرار نگرفته است؟!


* در اغلب کشورهای اروپایی آمار فرزندانی که بدون پدر به دنیا می‌آیند در سال 2016 بین 40-60 درصد است:


https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00018&plugin=1


در این آمار از حدود 5 درصد در سال 1960 به 18 درصد در سال 1980 و به 41 درصد در سال 2009 رسیده است:


https://www.childtrends.org/indicators/births-to-unmarried-women


https://www.statista.com/statistics/276025/us-percentage-of-births-to-unmarried-women/


 


3) «وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ...»


سختی‌های مسیر تبلیغ دین چنان است که حتی ص هم نیاز به تسلی دادن دارد!


 


4) «وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً»


واضح است که این تعبیر که «مبادا تو را غمگین کنند انی که در کفر می‌شتابند، که آنان هرگز هیچ زیانی به خداوند نخواهند رساند» تسلی دادنی است از جانب خداوند به اکرم ص.


چرا خداوند وی را چنین تسلی می‌دهد؟


الف. چه بسا با دیدن اینان در برخی از افراد با خود گمان می‌کرده که مبادا من کم‌کاری کرده ویا کارم را درست انجام نداده‌ام که اینان چنین به سوی کفر و نفاق و ارتداد می‌شتابند؛ و خداوند وی را دلداری می‌دهد که این تقصیر تو نیست؛ چیزی است که خود در پیش گرفته‌اند و در تقدیر الهی، این نتیجه‌ای است که بر عمل خود آنان مترتب شده است. (مجمع البیان، ج2، ص891)


ب. این تسلی اگرچه خطاب به ص است اما در واقع منظورش به هر مومنی است و از این جهت که گاه مومنان با دیدن غلبه‌های ظاهری کافران چه‌بسا دچار این توهم شدند که مبادا آنها دارند بر خداوند  غلبه می‌کنند و خداوند هشدار می‌دهد که چنین نیست، آنها هیچ ضرری به خدا نمی‌توانند برسانند؛ بلکه هر کاری که از آنان سر می‌زند دروت تدبیرهای الهی است.


ج. ...


 


5) «وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ...»


مقصود از انی که در کفر می‌شتابند، چه انی‌اند؟


الف. منافقان‌ (مجاهد و ابن اسحاق، به نقل مجمع البیان، ج2، ص891)


ب. انی که از دین مرتد شدند. (جبائی، به نقل مجمع البیان، ج2، ص891)


ج. ...


 


6) «وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً»


آرامش خود را حفظ کنید، که تلاش‏هاى انی که در مسیر کفر می‌شتابند در محو بى‏اثر است. (تفسیر نور، ج‏2، ص204)


 


7) «وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... یُریدُ اللَّهُ أَلاَّ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ»


شبهه


اینکه فرموده «خداوند می‌خواهد برای آنها بهره‌ای در آ ت قرار ندهد» آیا نشان نمی دهد که آنان مجبورند و آیا این خلاف عدل الهی نیست؟


پاسخ


خداوند خیر همگان را می‌خواهد؛ اما در عین حال به انسان‌ها اختیار داده است؛ و در عین حال نظام عالم را به طوری قرار داده که نتیجه هر کاری به صاحبش برگردد.


پس اگر ی بر اساس اختیار خود مسیر کفر و جهنم را در پیش گرفت، یعنی در نظامی که خداوند قرار داده نمی‌خواهد هیچ بهره‌ای در آ ت داشته باشد» و اینکه خدا چنان خواسته، نه به این معناست که «علی‌رغم میل آنان، چنین خواسته»! تا اینکه این را جبر ویا خلاف عدل الهی بدانیم؛ بلکه این تعبیر حقیقت و باطن «شتافتن آنان به سوی کفر» را شرح می‌دهد؛ یعنی از باب «وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُم: و آنان نهایت مکر خود را به کار بستند در حالی که مکرشان نزد خداوند بود» (ابراهیم/46)


 


8) « یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ»


مهلت دادن به کفّار، سنّت الهى است، نه آنکه نشانه‏ ناآگاهى و یا ناتوانى خداوند باشد. (تفسیر نور، ج‏2، ص204)


 


9) «الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... یُریدُ اللَّهُ أَلاَّ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ»


محرومیّت انسان در آ ت، ناشى از عملکرد او در دنیاست. (تفسیر نور، ج‏2، ص204)


 


10) «الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... یُریدُ اللَّهُ أَلاَّ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ»


حضور در میدان کفر، انسان را از دریافت رحمت الهى محروم مى‏کند. (تفسیر نور، ج‏2، ص204)


 


11) «الَّذِینَ اسْتَجَابُواْ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ ... وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ؛ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ»


هم فضل الهى بزرگ است و هم قهر او.


در دو آیه قبل، نسبت به مجروحانى که به فرمان رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله به جبهه رفتند، از فضل عظیم الهى بشارت داد و در این آیه نسبت به کفّار سرسخت، عذاب عظیم را یادآور مى‏شود. (تفسیر نور، ج‏2، ص204)




848) سوره آلعمران (3) آیه 177 إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْر

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


848) سوره آل‌عمران (3) آیه 177


إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ


7 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


همانا انی که کفر را با ایمان یدند هرگز هیچ زیانی به خداوند نخواهند رساند؛ و آنان را عذ دردناک است.


اختلاف قرائت[1] 


نکات ادبی


الْکُفْرَ

قبلا بیان شد که ماده «کفر» در اصل دل بر پوشاندن و مخفی می‌کند؛ به کشاورز «کافر» گفته می‌شود چون دانه را در دل خاک مخفی می‌کند و «کفاره» هم کفاره است چون گناه را می‌پوشاند و «تکفیر» هم به معنای اقدامی است که چنان روی گناه را می‌پوشاند که گویی انسان گناهی انجام نداده (در مقابل حبط که در مورد نابود شدن کارهای خوب است.


کفر، هم در نقطه مقابل ایمان به کار می‌رود زیرا «حق را می‌پوشاند»، و هم در نقطه مقابل «شکر»‌ و به معنای «ناسپاسی» به کار می‌رود، زیرا نعمت را می‌پوشاند؛ و از نظر راغب اصفهانی، در مورد ناسپاسی نعمت، غالبا تعبیر «کفران» به کار می‌رود، و در مورد انکار خدا و نبوت و شریعت (بی‌دینی) غالبا تعبیر «کُفر» (که فاعل آن، «کافر» است) به کار می‌رود.


لازم به ذکر است که اگرچه در فرهنگ دینی غالبا کلمه «کافر» فقط به معنای منکر خدا و نبوت و شریعت به کار می‌رود اما در ادبیات قرآنی در مورد منکر ولایت و ت الهی هم این تعبیر به کار می‌رود چنانکه انی که به جای ولایت الله، ولایت طاغوت را پذیرفته باشند کارشان «کفر» معرفی شده (بقره/256) و حتی منافق هم (که ظاهرا مسلمان است و خدا و نبوت و شریعت را قبول دارد) کافر خوانده شده است (نساء/137-138؛ منافقون/1-3)


جلسه 205 http://yekaye.ir/al-furqan-025-50/


همچنین قبلا حدیثی گذشت که توضیح داده بود که کفر در قرآن به پنج معنا به کار رفته: کفر حجود (انکار) [که دو قسم می‌شد: انکار از روی ظن و گمان، ویا کاملا آگاهانه در برابر حقیقت ایستادن]، ترک آنچه خدا دستور داده، کفر برائت و کفر نعمت.


جلسه159، حدیث1 http://yekaye.ir/al-jathiyah-45-24/


بِالْإِیْمانِ: بِـ + الْإِیْمانِ

ماده «أمن» ‌را در اصل در معنای طمانینه نفس و امنیت و س و زوال ترس[2] دانسته‌اند (مفردات ألفاظ القرآن، ص90؛ حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏1، ص150). برخی اصل این را در دو معنا دانسته‌اند: یکی همین امانت، نقطه مقابل خیانت، که به نوعی س قلب برمی‌گردد؛ و دیگری تصدیق ؛ و البته تذکر داده‌اند که خود این دو معنا بسیار به هم نزدیک‌اند؛ و شاهد بارز بر معنای «تصدیق» را آیه «وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَ لَوْ کُنَّا صادِقین‏» (یوسف/17) دانسته‌اند (معجم المقاییس اللغة، ج‏1، ص133)؛ ولی دیگران هم با اینکه اذعان داشته‌اند که در این آیه، ایمان به معنای تصدیق است؛ اما چنین توجیه کرده‌اند که اساساً ایمان تصدیقی است که نوعی امنیت‌بخشی را با خود همراه دارد و به همین جهت است که در اینجا از تعبیر «مومن» استفاده شده است. (مفردات ألفاظ القرآن، ص90)


به نظر می‌رسد همان طور که امانت، نقطه مقابل خیانت است؛ «أمن» هم نقطه مقابل «خوف» است: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْف» (نساء/83) که در این زمینه به توضیحاتی که در آیه 175 در بحث از ماده «خوف» داده شد مراجعه کنید:


جلسه 846 http://yekaye.ir/ale-imran-3-175/


از پرکاربردین استعمالات ماده «أمن» کاربرد آن در باب إفعال است:


درباره فعل «آمَنَ» و مصدر آن (ایمان) برخی توضیح داده‌اند که این فعل هم می‌تواند لازم باشد که در این صورت  «آمَنَ» (= ایمان آورد) ‌به معنای «ایمن شد» به کار رفته است؛ و هم می‌تواند متعدی باشد و «آمنتُهُ» به معنای «او را در امن قرار دادم» خواهد بود. (مفردات ألفاظ القرآن، ص91) به تعبیر دیگر، «إیمان» خود یا دیگری را در امن و س قرار دادن است و «ایمان به خدا» یعنی «حصول اطمینان و س به خداوند متعال» ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏1، ص150-151)


البته در کاربردهای قرآنی گاه این فعل به انی که به شریعت اکرم ص ایمان آورده‌اند اطلاق شده است «إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ هادُوا وَ النَّصارى‏ وَ الصَّابِئین‏» (بقره/62) « إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهیمَ لَلَّذینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذینَ آمَنُوا» (آل عمران/68) و ... ؛ و نه‌تنها غالبا در عرصه اعتقادات و باورهای شخص و در عرض عمل مطرح شده [چنانکه ترکیب «الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحات‏» 50 بار در قرآن کریم به کار رفته است] بلکه برخی بر این باورند که گاه برای اشاره به خود «عمل صالح» هم به کار رفته است؛ چنانکه معتقدند در آیه «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضیعَ إیمانَکُمْ» ایمان به معنای بوده است. (مفردات ألفاظ القرآن، ص91)


بر این اساس، کلمه پرکاربرد «مؤمن» (در مقابل «کافر») به معنای « ی که در امنیت قرار گرفته است» می‌باشد؛ هرچند از باب ذم در مورد برخی از کافران هم به کار رفته است از این باب که گویی آنان با چیزی می‌خواهند به امن و اطمینان برسند که اقتضایش عدم امنیت و اطمینان است: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ» (نساء/51) چنانکه تعبیر «شرح صدر» را هم با همین ملاحظه برای کافران به کار برده است «مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ» (نحل/106) (مفردات ألفاظ القرآن، ص91)


البته می‌دانیم که لفظ «مومن» درباره خداوند هم به کار رفته و یکی از اسماء الله است: « هُوَ اللَّهُ الَّذی ... السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ ...‏؛ /23)؛ که عموما آن را - برخلاف کاربردش در مورد انسانها - به معنای متعدی‌اش، یعنی « ی که امنیت و اطمینان می‌بخشد» دانسته‌اند؛ و البته ابن‌فارس هم با توجه به دو معنایی که برای ماده «امن» باور داشت - علاوه بر اینکه احتمال مذکور را قبول دارد- از برخی از اهل علم نقل می‌کند که عبارت «مؤمن» در مورد خداوند چه‌بسا از باب معنای «تصدیق» باشد؛ یعنی به معنای ی که وعده‌های ثو را که به بندگانش داده است، تصدیق و محقق خواهد کرد. (معجم المقاییس اللغة، ج‏1، ص135)


کلمات «أمن» (فَأَیُّ الْفَریقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ؛ انعام/81) ، «أمانت» و «أمان» در اصل، مصدر هستند که گاهی به عنوان اسم برای ح ی که انسان در آن ح بسر می‌برد به کار می‌رود (تو در امانی) و گاه به عنوان اسم در مورد چیزی که مورد امنیت قرار گرفته و از انسان در مورد آن، ایمن می‌باشند (امانت چیزی است که به ی س می‌شود و در مورد اینکه آن شخص آن را حفظ می‌کند اطمینان دارند و آن چیز را نزد وی در امان می‌دانند): « إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى‏ أَهْلِها» (نساء/28) لا تَخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِکُمْ» (انفال/27) (مفردات ألفاظ القرآن، ص90) و البته گاه تع ر به نحوی است که هم معنای اسمی و هم معنای مصدری در آن محتمل است، مانند «وَ الَّذینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ» (مومنون/8؛ معارج/32). ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏1، ص151) چنانکه درباره کلمه «امانت» در آیه «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ...» (احزاب/72) بسیاری آن را در معنای اسمی‌ (با مصادیقی مانند توحید، عد ، حروف الفبا، عقل) قلمداد کرده‌اند (مفردات ألفاظ القرآن، ص90) ولی برخی اصرار دارند که این در معنای مصدری‌اش است یعنی خداوند طمانینه و س و عدم وحشت در قبال حوادث و تکالیف تکوینی و تشریعی را عرضه کرد، که از مصادیقش تحمل نبوت و قبول خلافت و استعداد ولایت و ... است. ( حقیق، ج‏1، ص151)


و «آمِن» آن امر ن و مطمئنی است که جای ترس و نگرانی ندارد: «قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ» (نحل/112) «رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً» (بقره/126؛ ابراهیم/35) «مَنْ یَأْتی‏ آمِناً یَوْمَ الْقِیامَة» (فصلت/40)


«أمین» بر وزن فعیل در معنای مفعول است: یعنی «مورد اطمینان»؛ و این کلمه نه‌تنها در مورد انسان‌ها (إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمینٌ؛ شعراء/107 و 125 و 142 و 178 و دخان/18) و بلکه هر موجود ذی‌شعوری (مُطاعٍ ثَمَّ أَمینٍ؛ تکویر/21) به کار می‌رود، بلکه در مورد هر چیزی که انسان بتواند به او اطمینان کند نیز به کار می‌رود: «إِنَّ الْمُتَّقینَ فی‏ مَقامٍ أَمینٍ» (دخان/51) چنانکه خود کلمه «مأمون» نیز همین طور است: «إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَیْرُ مَأْمُونٍ» (معارج/28)


«مأمن» اسم مکان است و به معنای جایگاهی است که شخص در آن ایمن است: «ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ»‏(توبة/6) (مفردات ألفاظ القرآن، ص91)


وقتی ماده «أمن» به باب افتعال می‌رود به معنای «امین واقع شدن» و «پذیرش و قبول امانت» است از این جهت که بودن اشیاء نزد وی را در امن و امان می‌دانند: «فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ» (بقره/283)


کلمه «أَمَنَةٌ» وقتی در وصف انسان به کار برده می‌شود (مثلا رجل أَمَنَةٌ) به معنای ی است که بسادگی به هر اطمینان می‌کند (مفردات ألفاظ القرآن، ص91) اما در آیه «ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً» (بقره/153) و آیه «إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْه» (انفال/11) برخی آن را مصدر (همانند غَلَبَه) دانسته‌اند که بر «کثرة الامن» دل دارد ( حقیق، ج‏1، ص152) و برخی علاوه بر اینکه آن را مصدری همانند «أمن» دانسته‌اند این را که همانند «کَتَبه» اسم جمع (امنیت‌ها) باشد نیز احتمال داده‌اند. (مفردات ألفاظ القرآن، ص90)


از کلماتی که ظاهرا از همین باب است اما به نظر می‌رسد معنای متفاوتی دارد کلمه «آمین» است که در لهجه حجازی به صورت «أمین» (با الف مقصوره و نه با مد) هم تلفظ می‌شود و برخی اصل این کلمه را همین دانسته‌اند و مد را صرفا اشباع کلمه در لهجه بنی‌عامر می‌دانند، به این دلیل که در زبان عربی، وزن «فاعیل» وجود ندارد؛ و تذکر داده‌اند که تلفظ آن با تشدید خطاست. (المصباح المنیر، ج2، ص24-25) همگان اتفاق نظر دارند که این کلمه‌ای دعایی و به معنای «خدایا انجام بده» یا «اجابت فرما» می‌باشد. برخی صریحا آن را اسم فعل دانسته‌اند - همانند صه و مه - (مفردات ألفاظ القرآن، ص92). برخی احتمال داده‌اند از همان ماده «أمن» باشد از این باب که تعبیر «أمّن» به معنای «ایمنی داد» است و آمین هم تقاضای ایمنی یافتن و اجابت دعا از خداست، چرا که با عنایت خداوند است که انسان از بلاها و ناملایمات ایمنی می‌یابد (النهایة، ج‏1، ص72) و از حسن بصری نقل شده که این اسمی از اسمای خداوند است؛ ولی از ابوعلی فارسی نقل شده که مقصود وی این بوده که هر وقت ی این را بر زبان می‌آورد در ضمیر خود، خداوند را خطاب کرده و از او تقاضای استجابت می‌کند (مفردات ألفاظ القرآن، ص92) البته مرحوم مصطفوی تذکر داده که این کلمه عیناً در زبان عبری وجود دارد و احتمال اینکه اساساً از زبان عبری وارد شده باشد بعید نیست، هرچند که همین ماده «أمن» با تلفظ و معنایی نزدیک به همین تلفظ و معنای عربی نیز در زبان عبری وجود دارد؛ و از این جهت بعید نیست که واقعاً کلمه‌ای عربی و امر از باب افعال (آمِن: تصدیق کن و ایمنی بده) باشد که تلفظش به صورت «آمین» درآمده است. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏1، ص152)


ماده «أمن» و مشتقات آن 879 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


توجه


کلمه «اَیمان» جمع «یمین: سوگند» و از ماده «یمن» است و با «ایمان» که از ماده «امن» است تفاوت دارد و درباره این ماده قبلا توضیح داده شد در جلسه 237 http://yekaye.ir/al-aaraf-7-17/ .


حدیث


1) از باقر ع روایت شده است:


همانا حضرت علی ع دری بود که خداوند آن را گشود؛ ی که در آن داخل شود مومن است و ی که از آن خارج شود کافر است.


الکافی، ج‏2، ص388


الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ:


إِنَّ عَلِیّاً ص بَابٌ فَتَحَهُ اللَّهُ مَنْ دَخَلَهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ خَرَجَ مِنْهُ کَانَ کَافِراً.


 


2) نامه‌ای از صادق ع خطاب به عده‌ای از فقها نوشته شده است. در فرازی از آن آمده است:


هشدار می‌دهمت از رها حق به خاطر خسته و ملول شدن؛ و از میل به باطل بر اساس جهل و گمراهی؛ چرا که ما نیافتیم ی را که از دلخواه خویش پیروی کند و از آن حدودی که بیان کردیم بگذرد و در عین حال شخص رشید و فرهیخته‌ای باشد.


المحاسن، ج‏1، ص210


عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رِسَالَتِهِ إِلَى أَصْحَابِ الرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ:


... وَ إِیَّاکَ وَ تَرْکَ الْحَقِّ سَأْمَةً وَ مَلَالَةً وَ انْتِجَاعَکَ الْبَاطِلَ جَهْلًا وَ ضَلَالَةً لِأَنَّا لَمْ نَجِدْ تَابِعاً لِهَوَاهُ جَائِزاً عَمَّا ذَکَرْنَا قَطُّ رَشِیداً.


 


3) از صادق ع روایت شده است:


کمترین چیزی که شخص را از بیرون می‌برد آن است که بفهمد که نظری برخلاف حق است اما بر سر آن بایستد.


تفسیر العیاشی، ج‏1، ص: 297


عَنْ أَبَانِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع:


یَقُولُ أَدْنَى مَا یَخْرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْإِسْلَامِ أَنْ یَرَى الرَّأْیَ بِخِلَافِ الْحَقِّ فَیُقِیمَ عَلَیْه‏.


 


تدبر


1) «إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً»


در یک انقلاب عقیدتى و فرهنگى، از ریزش‏هاى جزئى نگران مباشید. (تفسیر نور، ج‏2، ص205)


 


2) «وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً ... إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ»


همان طور که شتافتن افراد در کفر ضرری به خداوند نمی‌زند، اینکه ی از ایمان به سوی کفر برود هم ضرری به خداوند نمی‌زند؛ و خودش است که گرفتار عذ دردناک خواهد شد.


 


3) «إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ»


مقصود از اینکه «کفر را با ایمان یدند» چیست؟ و چرا از تعبیر «فروختن» استفاده کرد؟


الف. این مطلب را که کفرشان را با ایمان عوض د، مجازاً به عنوان ید این با آن تعبیر کرده است (مجمع‌البیان، ج2، ص891) یعنی ایمان خود را فروختند و به جای آن کفر یدند؛ به تعبیر دیگر، کفر را به قیمت از دست دادن ایمان یدند.


ب. می‌خواهد نشان دهد سرمایه اصلى انسان، ایمان و یا زمینه‏هاى فطرى ایمان است. (تفسیر نور، ج‏2، ص205)


ج. می‌خواهد با این تعبیر، بر اختیار آنان در زمینه خیر و شر تاکید کند (البحر المحیط، ج3، ص443) یعنی همان طور که در ید و فروش انسان کاملا اختیار مال خود را دارد، و اگر ضرر کند به خودش برمی‌گردد در اینکه ایمانش را بدهد و کافر بشود هم همین طور است.


د. کفر را به وسیله ایمان یدند؛ یعنی به جای اینکه با ایمان خود بهشت را به دست بیاورند، ایمانشان را کالایی قرار دادند که به وسیله آن کفر ب ند؛ و منظور منافقانی است که با ظاهرنمایی و ابراز ایمان، دنبال منافع دنیوی‌اند و عملا در کفرورزی پیش می‌روند.


ه. شاید می‌خواهد به این مطلب اشاره کند که اینها قبلا ایمان داشتند و بعدا کافر شدند «إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ ... ذلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا» (منافقون/1-3)، (نه انی که از ابتدا منافقانه و برای رسیدن به منافع خود اظهار ایمان د) یعنی چون ایمانشان، عمیق و درست نبود، با همین ایمانشان به ورطه کفر غلطیدند؛ و منظور چه‌بسا آن دسته از منافقانی است که از راه افراط و نفهمی در دینداری (مانند خوارج)، به ورطه کفر غلطیدند.


و. ...


 


4) «الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ؛ إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ ... لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ»


در مورد انی که در کفر می‌شتابند تعبیر «عذاب عظیم» را به کار برد؛ و درباره انی که کفر را به بهای ایمان می‌ ند، تعبیر «عذاب دردناک». چرا؟


الف. شتاب در کفر یعنی ازدیاد کفر، و هرچه کفر شخص بیشتر شود طبیعی است که عذابش بزرگ و بزرگتر گردد؛


اما ی که ایمان را بهای کفر می‌فروشد در واقع می‌خواهد منافع و لذت بیشتری در دنیا ببرد که به جای ایمان کفر را ترجیح داده؛ و او چون دنبال لذت است، تهدیدش به این است که به جای لذت و خوشی، به درد مبتلا خواهد شد.


ب. ...


 


5) «إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ»


ید کفر به قیمت ایمان ، به نظر می‌رسد مصادیق متعددی در قرآن کریم دارد:


الف. ید گمراهی به بهای هدایت و با دین‌فروشی «أُولئِکَ الَّذینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى‏» (بقره/16 و 175) «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذینَ أُوتُوا نَصیباً مِنَ الْکِتابِ یَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ» (نساء/44)


ب. ید دنیا به بهای آ ت: «أُولئِکَ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ» (بقره/86)


‏ج. ید متاع ناچیز دنیا به قیمت جعل و تحریف معارف دین: «اشْتَرَوْا بِآیاتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلیلاً» (توبه/9) «وَ لا تَشْتَرُوا بِآیاتی‏ ثَمَناً قَلیلاً» (بقره/41؛ مائده/44) «وَ لا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلیلاً» (نحل/95)


د. ید مطالب مضر به قیمت فروش جان و باطن خویش: «وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّیاطینُ عَلى‏ مُلْکِ سُلَیْمانَ ... وَ یَتَعَلَّمُونَ ما یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُون‏» (بقره/102)


# در مقابل همه اینها، آن ید و فروشی که می‌ارزد این است که:


انسان آ ت را به قیمت دنیا ب د «فَلْیُقاتِلْ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ الَّذینَ یَشْرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ» (نساء/74)


یعنی جان و را بدهد و در ازای آن بهشت را ب د: «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‏ مِنَ الْمُؤْمِنینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» (بقره/111)


بلکه جانش را در راه آنچه موجب رضایت خداست بدهد: «یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ» (بقره/207)


 


 




[1] . «لَنْ یَضُرُّوا» قرأ‌الاعمش فیه ب ر الضاد:  لَنْ یَضِرُّوا (معجم القرائات، ج1، ص627)


[2] . به نظر می‌رسد همان طور که امانت، نقطه مقابل خیانت است؛ «أمن» هم نقطه مقابل «خوف» است: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْف» (نساء/83)


 




ادامه آیه 179 سوره آل عمران

درخواست حذف اطلاعات

 


 


حدیث


1) جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید:


در محضر نشسته بودیم که حضرت علی ع وارد شد و چون اکرم ص نگاهش به او افتاد فرمود: حمد خ را که پروردگار جهانهاست و هیچ شریکی ندارد.


گفتیم: راست گفتی ای رسول الله! حمد خ راست که پروردگار جهانهاست و هیچ شریکی ندارد. اما به نظر ما شما این سخن را از باب تعجب از چیزی که دیدید گفتید!


فرمود: بله؛ علی ع را دیدم که پیش می‌آمد به یاد حدیثی افتادم که دوستم جبرئیل برایم نقل کرد. من از خداوند خواستم که امت را در مورد او متفق‌القول گرداند؛ اما نپذیرفت جز اینکه آنها را به همدیگر بیازماید «تا خبیث از طیّب جدا شود» (آل عمران/179) و خداوند بدین مناسبت آیاتی را نازل فرمود: »الف لام میم؛ آیا مردم چنین حساب د که وانهاده شوند که بگویند ایمان آوردیم و اصلا به فتنه‌ای آزموده نمی‌شوند؟! و به‌یقین انی را که پیش از اینان بودند [در فتنه] آزمودیم، تا حتما خداوند آنان را که راست گفته‏اند معلوم دارد و حتما دروغگویان را [نیز] معلوم دارد.» (عنکبوت/1-3)


[جبرئیل بعد از ابلاغ این آیات گفت] اما خداوند هفت خصلت را جایگزین آن [درخواست] نمود: اوست که شرمگاهت را می‌پوشاند [در غسل میت ایشان، تنها و تنها حضرت علی ع متکفل آن شد و ی ص را ندید] ؛ و دِین تو و وعده‌هایت را ادا می کند؛ و او با توست تا ورودی حوض تو؛ و او چراغ پیش روی توست در روز قیامت؛ و بعد از ایمانش هرگز به کفر برنگردد؛ و بعد از عفت‌ورزی‌اش هرگز دچار بی‌عفتی نشود؛ پس چه بسیار اقدام کوبنده و قاطعی که در دارد به علاوه تقدم او بر دیگران در آوردن؛ و علم او به کلام الله و فهم عمیق او در دین خدا به علاوه دامادی و خویشاوندی و سرافرازی‌اش در جنگ و بذل و بخشش اموال و امر به معروف و نهی از منکر و دوستی با دوستان من و دشمنی با دشمنانم؛ ای محمد! او را بدینها بشارت بده!


تفسیر فرات الکوفی، ص: 317


قَالَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ عِیسَی بْنِ هَارُونَ مُعَنْعَناً عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ:


کُنَّا جُلُوساً عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص إِذْ أَقْبَلَ عَلِیٌّ ع فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ [النَّبِیُّ ص‏] قَالَ «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» لا شَرِیکَ لَهُ


قَالَ قُلْنَا صَدَقْتَ یَا رَسُولَ اللَّهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ؛ قَدْ ظَنَنَّا أَنَّکَ لَمْ تَقُلْهَا إِلَّا بِعَجَبٍ [تَعَجُّباً تَعْجَبُ‏] مِنْ شَیْ‏ءٍ رَأَیْتَهُ.


قَالَ نَعَمْ لَمَّا رَأَیْتُ عَلِیّاً مُقْبِلًا ذَکَرْتُ حَدِیثاً حَدَّثَنِی حَبِیبِی جَبْرَئِیلُ [ع‏] قَالَ: قَالَ إِنِّی سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ یَجْمَعَ [یجتمع‏] الْأُمَّةَ عَلَیْهِ؛ فَأَبَی عَلَیْهِ [عَلَیَّ‏] إِلَّا أَنْ یَبْلُوَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ «حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ» ؛ وَ أَنْزَلَ عَلَیْنَا [عَلَیَ‏] بِذَلِکَ کِتَاباً «الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ» الْآیَةَ. أَمَا إِنَّهُ قَدْ عَوَّضَهُ مَکَانَهَا [مَکَانَهُ‏] بِسَبْعِ خِصَالٍ یَلِی سَتْرَ عَوْرَتِکَ وَ یَقْضِی دَیْنَکَ وَ عِدَاتِکَ وَ هُوَ مَعَکَ عَلَی عُقْرِ [شِرْعَةِ] حَوْضِکَ وَ هُوَ مِشْکَاةٌ لَکَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَنْ یَرْجِعَ کَافِراً بَعْدَ إِیمَانٍ وَ لَا زان [زَانِیاً] بَعْدَ إِحْصَانٍ فَکَمْ مِنْ ضِرْسٍ قَاطِعٍ لَهُ فِی الْإِسْلَامِ مَعَ الْقِدَمِ فِی الْإِسْلَامِ وَ الْعِلْمِ بِکَلَامِ اللَّهِ وَ الْفِقْهِ فِی دِینِ اللَّهِ مَعَ الصِّهْرِ وَ الْقَرَابَةِ وَ النَّجْدَةِ فِی الْحَرْبِ وَ بَذْلِ الْمَاعُونِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْوَلَایَةِ لِوَلِیِّی وَ الْعَدَاوَةِ لِعَدُوِّی بَشِّرْهُ یَا مُحَمَّدُ بِذَلِکَ.


 


2) ابان بن تغلب روایت می‌کند که صادق ع فرمودند:


دنیا تمام نشود تا اینکه منادی از آسمان ندا دهد: ای اهل حق جمع شوید! پس همگی در عرصه‌ای واحد بیایند؛ سپس بار دیگر ندا دهد: ای اهل باطل جمع شوید! پس آنها نیز همگی در عرصه‌ای واحد گرد هم آیند.


گفتم: آیا اینها می توانند در آنها وارد شوند؟!


فرمود: نه به خدا سوگند! و این همان سخن خداوند عز و جل است که فرمود: «قرار  نبوده که خداوند مومنان را بر این [حال و روزی] که شما بر آن هستید رها سازد، تا اینکه خبیث را از طیّب [= پاک] جدا کند.»


الغیبة للنعمانی، ص320؛


أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یُونُسَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْقُرَشِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع یَقُولُ:


لَا تَذْهَبُ الدُّنْیَا حَتَّی یُنَادِیَ مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ یَا أَهْلَ الْحَقِّ اجْتَمِعُوا فَیَصِیرُونَ فِی صَعِیدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ یُنَادِی مَرَّةً أُخْرَی یَا أَهْلَ الْبَاطِلِ اجْتَمِعُوا فَیَصِیرُونَ فِی صَعِیدٍ وَاحِدٍ.


قُلْتُ فَیَسْتَطِیعُ هَؤُلَاءِ أَنْ یَدْخُلُوا فِی هَؤُلَاءِ؟


قَالَ لَا وَ اللَّهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّب‏»


شبیه همین مضمون در روایتی در تفسیر العیاشی، ج‏1، ص207 از صادق ع آمده است.[1]


 


3) رسول اکرم ص در فرازی از خطبه‌ای که روز غدیر برای منصوب المومنین ع خواندند[2]، فرمودند:


ای مردم! من این را ت و وراثتی در خاندانم قرار دادم تا روز قیامت؛ و ابلاغ آنچه را که با تبلیغ آن شده بودم تا حجتی باشد بر حاضران و غایبان، و بر هر ی که شاهد بود یا نبود، زاده شده یا هنوز زاده نشده، تا روز قیامت؛ و آن را به سلطنت تبدیل خواهند کرد و به زور غصب خواهند نمود؛ هشدار که لعنت خدا بر غصب‌کنندگان و زورگویان؛ و آن هنگام است که «بزودی به شما خواهیم پرداخت ای دو جماعت عظیم» (الرحمن/31) پس «بر سَرِ شما شراره‏هایی از آتش و مس گداخته فروفرستاده خواهد شد، و [از ی‏] یاری نتوانید طلبید.» (الرحمن/35)


ای مردم! «همانا خداوند عز و جل «قرار  نبوده است که مومنان را بر این [حال و روزی] که شما بر آن هستید رها سازد، تا اینکه خبیث را از طیّب [= پاک] جدا کند و خداوند قرار نیست که شما را بر غیب مطلع سازد.» (آل عمران/179)


ای مردمان! هیچ دیاری نبوده مگر اینکه خداوند اگر که رو به تکذیب آورده‌اند آنان را به هلاکت رسانده است؛ و این چنین است که خداوند هلاک می‌کند دیاری را در حالی که ظالم است (هود/102) همان گونه که خداوند متعال ذکر کرد؛ و این علی ع شما و ولیّ‌تان و مظهر وعده‌های خداوند است و خداوند آن وعده‌هایی را که داده محقق سازد.


ای مردم! «و به یقین، پیش از اینان، بیشترِ پیشینیان گمراه شدند» (صافات/71) و خداوند بود که پیشینیان را هلاک کرد و اوست که هلاک‌کننده پسینیان است که خداوند متعال فرمود: « مگر پیشینیان را هلاک نکردیم؟ سپس از پی آنان پسینیان را می‏بریم. با مجرمان چنین می‏کنیم. وای از آن روز بر تکذیب‏کنندگان» (مرسلات/17-21) ...


الإحتجاج (للطبرسی)، ج‏1، ص62؛ حصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، (لسید بن طاوس) ص586؛ الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بإمرة المؤمنین، ص355؛ روضة الواعظین، ج‏1، ص96


حَدَّثَنِی السَّیِّدُ الْعَالِمُ الْعَابِدُ أَبُو جَعْفَرٍ مَهْدِیُّ بْنُ أَبِی حَرْبٍ الْحُسَیْنِیُّ الْمَرْعَشِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ‏  قَالَ أَخْبَرَنَا الشَّیْخُ أَبُو عَلِیٍّ الْحَسَنُ بْنُ الشَّیْخِ السَّعِیدِ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِیِ‏  رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَخْبَرَنِی الشَّیْخُ السَّعِیدُ الْوَالِدُ أَبُو جَعْفَرٍ  قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ قَالَ أَخْبَرَنِی جَمَاعَةٌ عَن أَبِی مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَی َّلَّعُکْبَرِیِ‏  قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِیٍّ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ‏  قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِیٌّ السُّورِیُ‏  قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیُ‏  مِنْ وُلْدِ الْأَفْطَسِ وَ کَانَ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی الْهَمْدَانِیُ‏  قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیُ‏  قَالَ حَدَّثَنَا سَیْفُ بْنُ عَمِیرَةَ  وَ صَالِحُ بْنُ عُقْبَةَ  جَمِیعاً عَنْ قَیْسِ بْنِ سِمْعَانَ‏  عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِیِ‏  عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ قَالَ: حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ص مِنَ الْمَدِینَةِ وَ قَدْ بَلَّغَ جَمِیعَ الشَّرَائِعِ قَوْمَهُ غَیْرَ الْحَجِّ وَ الْوَلَایَةِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع‏ ...


مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنِّی أَدَعُهَا إِمَامَةً وَ وِرَاثَةً فِی عَقِبِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ قَدْ بَلَّغْتُ مَا أُمِرْتُ بِتَبْلِیغِهِ حُجَّةً عَلَی کُلِّ حَاضِرٍ وَ غَائِبٍ وَ عَلَی کُلِّ أَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ أَوْ لَمْ یَشْهَدْ وُلِدَ أَوْ لَمْ یُولَدْ فَلْیُبَلِّغِ الْحَاضِرُ الْغَائِبَ وَ الْوَالِدُ الْوَلَدَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ سَیَجْعَلُونَهَا مُلْکاً وَ اغْتِصَاباً أَلَا لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِینَ وَ الْمُغْتَصِبِینَ وَ عِنْدَهَا «سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ» فَـ«یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»


مَعَاشِرَ النَّاسِ! إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَکُنْ «یَذَرُکُمْ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ».


مَعَاشِرَ النَّاسِ! إِنَّهُ مَا مِنْ قَرْیَةٍ إِلَّا وَ اللَّهُ مُهْلِکُهَا بِتَکْذِیبِهَا وَ کَذَلِکَ یُهْلِکُ «الْقُرَی وَ هِیَ ظالِمَةٌ» کَمَا ذَکَرَ اللَّهُ تَعَالَی وَ هَذَا عَلِیٌّ إِمَامُکُمْ وَ وَلِیُّکُمْ وَ هُوَ مَوَاعِیدُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یُصَدِّقُ مَا وَعَدَهُ؛


مَعَاشِرَ النَّاسِ! «قَدْ ضَلَّ قَبْلَکُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ» وَ اللَّهُ لَقَدْ أَهْلَکَ الْأَوَّلِینَ وَ هُوَ مُهْلِکُ الْآخِرِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی «أَ لَمْ نُهْلِکِ الْأَوَّلِینَ. ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِینَ. کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ. وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِین‏» ...


تدبر


1) «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبی‏ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظیمٌ»


خداوند انسان را حیوان نیافرید که به دنیا بیاید و بخورد و رانی کند و لذتی ببرد و بمیرد و کارش تمام شود. بلکه انسان را آفرید تا ظرفیتهای عظیمی که در او نهفته را شکوفا کند و این شکوفایی را منوط به اختیار خود او قرار داد برای همین انسان می‌تواند از اوج عزت تا حضیض ذلت را درنوردد؛ و برنامه خداوند برای اینکه گوهر درونی انسان شکوفا شود، ابتلا و آمتحان است.


پس قرار نبوده که خداوند مومنان را به حال خود رها کند و همین طور افراد خبیث و پاک درهم بمانند و شناخته نشوند؛ بلکه با ابتلائات مختلف دینداران، کاری می‌کند که در کوران حوادث تلخ وشیرین، مومن واقعی و طیب از فرد خبیثی که خود را بظاهر مومن نشان می‌داده متمایز شود.


و البته در این جدا خبیث و طیب قرار نیست که خداوند خودش مستقیما همه را بر غیب آگاه گرداند، هرچند هم قرار نیست که هیچ چیزی از غیب گفته نشود، بلکه خداوند از میان مردم عده‌ای برمی‌گزیند و آنچه از غیب گفتنی است به آنها می‌گوید و به آنان رس می‌دهد تا آنچه دانستنش از غیب برای مردم لازم است در اختیار آنان قرار دهد.


بدین جهت است که باید به خدا و رسول او ایمان آورد، و به آنها اعتماد کرد؛ و اگر ی ایمان بیاورد و زندگی‌اش را بر اساس تقوا (یعنی مراقبت در انجام برنامه‌ای که خدا داده و رسول آورده) تنظیم کند قطعا به پاداش عظیم، یعنی آنچه هدف خداوند از آف انسان بوده، خواهد رسید.


 


2)‌ «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ ...»


خداوند مومنان را بر این حال و روزی که دارند رها نمی‌سازد، تا اینکه خبیث را از طیّب جدا کند؛ پس:


الف. مساله تکمیل نفوس بشری و رساندن همه به غایت نهایی خویش و اینکه هر به نهایت سعادت یا شقاوتی که در پیش گرفته برسد، از اموری است که گری پذیر است و حتما محقق خواهد شد. (المیزان، ج4، ص79)


ب. اگر جامعه دینی تشکیل دادیم انتظار نداشته باشیم که همه چیز بلافاصله خوش و م شود و مبتلا به انواع امتحاتهای سخت الهی نشویم.


ج. انتظار نداشته باشیم که همه مردم در این جامعه افراد خوب و طیّب باشند، افراد خبیثی هم در این جامعه خواهند بود.


د. کثرت بدی‌هایی که از افراد خبیث در این جامعه دیدیم ما را ناامید نکند،‌ با امتحانات و سختی‌هایی که خداوند برایمان پیش می‌آورد این افراد خبیث تا نفر آ شان جدا خواهند شد؛


به عبارت دیگر، جداسازی پاک از پلید، از سنّت‏های الهی است. (تفسیر نور، ج‏1، ص661)


ه. ...


 


3) «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیبِ»


خداوند با کوران حوادث و ابتلائات است که خبیث و طیب در جامعه دینی را از هم متمایز می‌کند؛ و نه از این راه که افراد را مستقیما از غیب آگاه سازد (المیزان، ج4، ص79)


ظاهرا با این بیان می‌خواهد بفرماید برای متمایز شدن خوبان از بدان در جامعه دینی، منتظر امور غیبی نمانیم؛ خود افراد جامعه در کوران حوادث باید رشد کنند تا عرصه بر بدان تنگ شود و بدان از نیکان جدا شوند و قرار نیست که خداوند با اطلاع دادن از غیب، ما را از افراد خبیث درون جامعه مطلع سازد.


به بیان مختصر،


ایمان و نفاق افراد، از امور درونی و غیبی است که باید از طریق آزمایش ظاهر شود، نه علم غیب. (تفسیر نور، ج‏1، ص661)


 


4) «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبی‏ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یشاءُ»


درباره علم غیب


با اینکه غیب همه امور تنها و تنها به دست خداست و تنها خدا از همه غیب باخبر است اما خداوند رسولانش را از غیب باخبر می‌سازد. (فقه القرآن، ج‏2، ص53)[3]


یعنی اگرچه قرار خدا بر این نیست که ما را مستقیما از غیب آگاه کند، اما قرارش بر این هم نیست که هیچ را از غیب آگاه نکند، بلکه «رسولانی» را برای این کار برمی‌گزیند؛


و همین که تعبیر «رسول» (پیام‌آور) را برای این برگزیدگان انتخاب کرده نشان می‌دهد که قرار نیست که خداوند فقط خود آنها را از غیب مطلع سازد؛ بلکه آنها را با عنوان «رسول»‌از غیب باخبر می‌سازد؛ پس آنان این پیام‌های غیبی را به دست اهلش خواهند رساند.


 


5) «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبی‏ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ»


اگر در میان جامعه هم افراد خوب هست و هم افراد بد؛ و خوب وبد اینها مخفی است  و این جهان ظاهر، غیبی دارد که ما از آن مطلع نیستیم؛ و اگر این غیب (بویژه وجود افراد خبیث در لباس مومن) به زندگی ما مربوط می‌شود و خداوند عده خاصی ( ان)‌ را از این غیب باخبر می‌سازد؛ پس باید به خدا و رسولش ایمان آورد و به آنها برای پیمودن مسیر زندگی اعتماد نمود، و نه به غیر آنها.


تاملی درباره سیر و سلوک اخلاقی


درباره وم اخلاق برای سیر و سلوک سخن بسیار گفته‌اند و در اینکه برخی از بزرگان دین هم هشدار داده‌اند که «طی این مرحله بی‌همرهی خضر مکن» تردیدی نیست؛ اما سوالی که همواره باقی است این است که وقتی خبیث و مومن هنوز از هم متمایز نشده‌اند چگونه می‌توان برای پیمودن مسیر الی الله به غیرمعصوم اعتماد کرد؟!


شیعه اصرار فراوانی دارد که ابتدا عصمت را در مورد و ع عقلاً اثبات کند، آنگاه به دنبال آنها راه بیفتد، چرا که افراد خبیثی که لباس مومن بر تن کرده‌اند کم نیستند؛ و قطعا هرکه قصد گمراه دیگران از مسیر دین را داشته باشد، خود را ظاهرالصلاح می‌نمایاند. صرف برخورداری از توانایی‌های معنوی هم دلیل حقانیت نمی‌شود چرا که شیاطین هم توانایی‌های غیرمادی دارند و شاهد خوب این مساله مرتاض‌های هندی‌اند که با ریاضت کشیدن به ‌ای از توانایی‌های فرامادی دسترسی پیدا می‌کنند.


با این مقدمات، آنچه درباره اخلاق از منظر دین قاطعانه می‌توان گفت همین مقدار است که انسان از محضر بزرگانی که در اخلاقیات کوشیده‌اند بهره ببرد؛ اما فراتر از آن (دست در دست ی دادن و رفتن به هرجا که خاطرخواه اوست) توجیه موجه دینی ندارد؛ و شاید به همین مناسبت بوده که بزرگانی مثل مرحوم آیت الله قاضی طباطبایی اصرار داشتند که اگر ی می‌خواهد شاگردی ایشان در سیر و سلوک کند، خودش مجتهد باشد؛ یعنی ی باشد که چشم بسته دستش را نمی‌دهد.


در واقع، دستگیری معنوی از انسان در درجه اول تنها و تنها کار و معصوم است؛ و همانند سایر شؤون اختصاصی آنها (مانند فتوا دادن و حکومت) تنها و تنها با اجازه آنهاست که دیگران می‌توانند متصدی این کار شوند. در مورد شؤون دیگر ایشان، روایات متعددی آمده که در دوره حضورشان با نصب خاص؛ و در عصر غیبت، با نصب عام افرادی را (مفتی یا اصطلاحا مرجع تقلید؛ و ولی فقیه یا حاکم شرع) به این امور منصوب فرموده‌اند؛ اما آیا درباره دستگری معنوی هم نصی از آنان رسیده است؟ و اگر نرسیده، شیعه از آن جهت که شیعه است آیا می‌تواند به سراغ غیرمعصوم برود؟


مجددا یادآوری می‌کنم این بحث اصلا ناظر به استفاده عمومی از محضر عالمان ربانی، که در روایات مورد تاکید قرار گرفته، نیست.


 


6) «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ»


خداوند علم غیب را به انی می‏دهد که از جانب او صاحب رس ی باشند. (تفسیر نور، ج‏1، ص661)


 


7) «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ ... وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ ... وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبی‏ ... فَآمِنُوا بِاللَّهِ ...»


در این آیه چهار بار لفظ جلاله الله را تکرار کرد. این تکرارها چه وجهی دارد و چرا در سه مورد اخیر از ضمیر استفاده نکرد؟


الف. برای اینکه نشان دهد که مصدر جلال و جمال در این اموری که مطرح شد (یعنی امتحان، اطلاع بر غیب، برگزیدن رسولان، و اهلیت ایمان) همان مقام الوهیت است و تنها الله است که به این امور متصف می‌شود. (المیزان، ج4، ص80)


ب. ...


 


8) «وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظیمٌ»


خداوند انسان را با روحی ماورایی در زمین قرار داد. همه کاری که انسان باید انجام دهد این است که اولا «باور» کند که بسیار برتر از این افق مادی است؛ و ثانیا این روح عظیم و ماورایی خود را پاس بدارد و از آن مراقبت کند و آن را سالم از این دنیا گذر دهد (إِلاَّ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلیم‏؛ شعراء/89). به زبان ساده، «ایمان» بیاورد و «تقوا» پیشه کند؛ و شاید از این روست که در این آیه فرمود ی که این دو را داشته باشد اجر عظیم خواهد داشت.


 


9) «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظیمٌ»


چرا ابتدا فقط به ایمان دستور داد، اما برای پاداش عظیم، علاوه بر ایمان، تقوا را هم برشمرد؟


الف. بعد از اینکه بیان کرد که برای جدا شدن خبیث از طیب چاره‌ای جز ابتلا نیست، می‌خواهد نشان دهد که اولا ایمان لازم است تا شما را در سلک طیبین قرار دهد، اما برای بقای طیب بودن و پاکی حیات، به نحوی که انسان به پاداش برسد، باید عمل صالح ضمیمه شود، چرا که عمل است که ایمان را بالا می‌برد [إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُه‏؛ فاطر/10] و پاکیِ آن را نگه می دارد. (المیزان، ج4، ص79)


به تعبیر دیگر، می‌خواهد نشان دهد که ماده و قوام اصلی لازم برای طیب بودن و پاک شدن، این است که ذات انسان مومن باشد؛ اما دریافت پاداش مبتنی بر عمل و تقوای شخص است؛ یعنی ایمان روح حیات طیبه است اما اینکه بخواهد آثار این حیات بر آن مترتب شود و بروز کند باید شخص به عمل صالح روی آورد و این همان مضمونی است که در جای دیگر فرمود «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» (نحل/97) شبیه زندگانی طبیعی که حیوان برای زنده بودن باید روح و نفسی داشته باشد اما برای ادامه حیات این روح چاره‌ای جز خوردن و آشامیدن و به کار گرفتن اعضا و جوارح نیست. (المیزان، ج4، ص80)


ب. شاید می‌خواهد نشان دهد که صرف ایمان موجب می‌شود که انسان از خبیث بودن به در آید و طیب شود، اما برای بهره بردن از پاداش عظیم، باید تقوا هم ضمیمه شود؛ ثمره‌اش این است که اگر ی اهل ایمان بود [حتی اگر اعمال زشت فراوانی در پرونده داشت] اگر هم در برزخ و یا مراتبی از قیامت عذاب شود، نهایتاً جهنمی نخواهد بود و حتما عاقبتش پاکی و بهشت است؛ اما برای درنوردیدن مراتب بهشت و دریافت اجر عظیم باید تقوا را جدی گرفت.


ج. شاید می‌خواهد هشداری دهد که اگر قرار نیست که خداوند علم به غیب را در اختیار همه ما قرار دهد، پس اصرار نداشته باشیم که باید فلسفه تک‌تک احکام را بفهمیم تا بدانها عمل کنیم. یعنی مقام ایمان آوردن به خدا و رسولش، مبتنی بر این است که بدانیم که غیبی هست که خدا و رسول از آن آگاهند و ما آگاه نیستیم؛ که اگر ایمان به غیب آوردیم، آنگاه است که اهل ایمان و تقوا خواهیم شد و به اجر عظیم خواهیم رسید. از این جهت، مضمون کلی این آیه که فرمود «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیبِ ... فَآمِنُوا ... وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظیمٌ» شبیه مضمون ابت سوره بقره می‌شود که متقین را همان انی دانست که به غیب ایمان می‌آورند و به رستگاری کامل می‌رسند: «هُدی لِلْمُتَّقین‏؛ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ... وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون‏» (بقره/2-5)


د. ...


 


10) «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبی‏ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظیمٌ»


طیّب و خبیث بودن با اینکه به ذات شخص منسوب می‌شوند، اما دائر مدار ایمان و کفر، که اموری اختیاری‌اند، می‌باشند.


این از لطائف حقایق قرآنی است که کثیری از اسرار توحید از دل آن درمی‌آید و اگر آیه «وَ لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیها فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ: و برای هر ی جهتی است که او روی‏آورنده به آن است. پس به سوی کارهای خیر پیشی گیرید» (بقرة/148)‌را ضمیمه کنیم به آیه «وَ لکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ: و لکن برای این بود که شما را در آنچه به شما داده بیازماید، پس به سوی کارهای خیر پیشی گیرید» (مائدة/48) این نتیجه به دست می‌آید. (المیزان، ج4، ص80)


 


11) «نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً ... ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ»


خداوند، کفّار را به حال خود رها می‏کند؛ ولی مؤمنان را رها نمی‏کند. (تفسیر نور، ج‏1، ص660)


 


این موارد را در کانال نگذاشتم


12) «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ»


منظور از این «خبیث» و «طیب»ی که قرار است از هم جدا شوند چه انی‌اند؟


الف. کافر و مومن (سدی، به نقل از مجمع البیان، ج‏2، ص895)


ب. منافق و مومن واقعی و مخلص (مجاهد و ابن اسحاق و ابن جریح، به نقل از مجمع البیان، ج‏2، ص895)


ج. مومنان خبیث [سست‌ایمان] از مومنان پاک [متصلب الایمان] ، چرا که مقسم را مومنان قرار داده است (تفسیر القمی، ج‏1، ص32)


د. ...


 


13) «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ»


درباره اینکه خداوند چگونه خبیث را از طیب جدا می‌کند این دیدگاه‌ها مطرح شده است:


الف. با امتحاناتی که پیش می‌آورد، چنانکه در روز احد با ثابت‌قدم ماندن مومنان و تخلف منافقان این دو از هم متمایز شدند. (جبائی، به نقل از مجمع البیان، ج‏2، ص895)


ب. با آیات و دلایلی که با آنها بر خباثت و طیب بودن آنان استشهاد می‌شود. (به نقل از مجمع البیان، ج‏2، ص895)


ج. به اینکه مومنان را نصرت می‌دهد و دین را عزیز می‌دارد اما منافقان و کافران را خوار و ذلیل می‌سازد. (ابومسلم، به نقل از مجمع البیان، ج‏2، ص895)


د. به اینکه واجباتی را واجب می‌سازد؛ آنگاه مومن در انجام آن ثابت قدم می‌ماند، اما منافق عقب‌گرد می‌کند. (به نقل از مجمع البیان، ج‏2، ص895)


 


14) «وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ»


حرف «من» در «من رسله» را می‌توان «من» تبعیضیه گرفت یا «من» بیانیه، آنگاه


الف. اگر این برگزیدن برای دادن علم غیب باشد، چند معنا متصور است:


الف.1. اگر «من» تبعیضیه باشد، آنگاه معنایش این می‌شود که تنها به برخی از رسولان علم غیب داده می‌شود؛ آنگاه معنای «علم غیب»ی که داده می‌شود اخص از وحی و رس خواهد بود؛ یعنی مراتبی از غیب برای آنان آشکار می‌شود که برای همه رسولان هم آشکار نمی‌شود.


الف.2. اگر «من» بیانیه باشد آنگاه معنای آیه این می‌شود که خداوند رسولانش را به عنوان انی که می‌خواهد برمی‌گزیند؛ یعنی رسولان همان انی هستند که خداوند برگزیده و به آنها از غیب خود آگاهی داده؛ و آنگاه مصداق اصلی این علم غیب، همان وحی الهی می‌شود.


الف.3. ...


ب.1. این برگزیدن همان برگزیدن برای رس باشد، آنگاه این تاکیدی باشد بر علم غیب ندادن؛ یعنی خداوند هر که را بخواهد از میان رسولانش برای رس برمی‌گزیند اما او را هم از غیب مطلع نمی‌سازد. (سدی، به نقل از مجمع البیان، ج‏2، ص895) یعنی آیه می‌خواهد بفرماید که جماعتی هستند که صلاحیت رس دارند اما خداوند به دلایلی که خود می‌داند [به خاطر غیبی که می‌داند و شما را از آن آگاه نکرده است] برخی را از میان آنان به رس برمی‌گزیند. (مجمع البیان، ج‏2، ص895)[4]


 


15) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ؛ ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیبِ»


حکایت


ضحاک بن عبدالله (از اصحاب حسین ع در عاشورا که با ع عهدی بسته بود و تا پایان جنگ نماند) گفته است: سواره‌نظام عمر سعد دائما دور ما می گردیدند و نگهبانی می‌دادند و حسین ع این آیات را تلاوت می‌فرمود که « و البته انی که کفر ورزیدند نباید چنین حساب نکنند که مهلتی که به آنان می‌دهیم برای خودشان بهتر است؛ فقط به آنها مهلت می‌دهیم تا گناهی بیفزایند و آنان را عذ است خوارکننده. قرار  نبوده که خداوند مومنان را بر این [حال و روزی] که شما بر آن هستید رها سازد، تا اینکه خبیث را از طیّب [= پاک] جدا کند.» یکی از آن سواره‌نظام، به نام عبدالله بن سمیر، که فردی خوشرو و دلاور و جنگجو و سرشناس بود گفت:  به پروردگار کعبه سوگند که ما آن طیب‌هایی هستیم که خداوند ما را از شما جدا کرد!


بُرَیر بن خُضَیر (معلم قرآن معروف کوفه که در لشکر حسین ع بود) گفت: فاسق! آیا خداوند تو را از طیبین قرار داده است؟!


گفت: تو کیستی که چنین می‌گویی؛ وای بر تو!


گفت: من بریر بن خضیرم؛ و با هم دهان به دهان شدند.


الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج‏2، ص: 95


قَالَ الضَّحَّاکُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ:


وَ مَرَّ بِنَا خَیلٌ لِابْنِ سَعْدٍ یحْرُسُنَا وَ إِنَّ حُسَیناً لَیقْرَأُ «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ؛ ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیبِ» فَسَمِعَهَا مِنْ تِلْکَ الْخَیلِ رَجُلٌ یقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سُمَیرٍ وَ کَانَ مِضْحَاکاً وَ کَانَ شُجَاعاً بَطَلًا فَارِساً فَاتِکاً شَرِیفاً فَقَالَ نَحْنُ وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ الطَّیبُونَ مُیزْنَا مِنْکُمْ فَقَالَ لَهُ بُرَیرُ بْنُ خُضَیرٍ یا فَاسِقُ أَنْتَ یجْعَلُکَ اللَّهُ مِنَ الطَّیبِینَ فَقَالَ لَهُ مَنْ أَنْتَ وَیلَکَ قَالَ أَنَا بُرَیرُ بْنُ خُضَیرٍ فَتَسَابَّا.


 


 




[1] . عن عجلان أبی صالح قال: سمعت أبا عبد الله ع یقول لا تمضی الأیام و اللیالی حتى ینادی مناد من السماء: یا أهل الحق اعتزلوا، یا أهل الباطل اعتزلوا، فیعزل هؤلاء من هؤلاء و یعزل هؤلاء، من هؤلاء- قال: قلت: أصلحک الله- یخالط هؤلاء هؤلاء بعد ذلک النداء قال: کلا إنه یقول فی الکتاب «ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلى‏ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّى یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ»


[2] . فرازهایی از این حدیث قبلا در


جلسه 559 حدیث2 http://yekaye.ir/al-ahzab-33-71/


جلسه 696 حدیث3 http://yekaye.ir/introduction-to-al-asr/


جلسه 759 حدیث7 http://yekaye.ir/ya-seen-36-12/ گذشت.


[3] . . فإن قیل فهل اطلع نبیه على الغیب. قلنا على الإطلاق لا لأن الله تعالى یقول «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَى الْغَیْبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ» و المعنى و لکن الله اجتبى رسوله بأعلامه کثیرا من الغائبات.


[4] . و قیل معناه یصطفی من رسله من یشاء ممن یصلح له و لا یطلعه على الغیب عن السدی و فی هذه الآیة دلالة على أنه یجوز أن یصلح جماعة لرس ه فیختار منهم من یشاء إما لأنه أصلح و ب ادیة أقوم و عن المنفردات أبعد و إما لأنهم قد تساووا فی جمیع الوجوه فیختار من یشاء من بینهم لأن النبوة لیست مستحقة و لا جزاء و فیها دلالة على أن الثواب مستحق بالإیمان و قوى خلافا لمن قال أنه تفضل.


 




850) سوره آلعمران (3) آیه 179 ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِن

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


850) سوره آل‌عمران (3) آیه 179


ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی‏ ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبی‏ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظیمٌ


17 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


قرار  نبوده که خداوند مومنان را بر این [حال و روزی] که شما بر آن هستید رها سازد، تا اینکه خبیث را از طیّب [= پاک] جدا کند؛ و خداوند قرار نیست که شما را بر غیب مطلع سازد، ولی خداوند برمی‌گزیند از انش هر که را بخواهد؛ پس به خداوند و انش ایمان آورید؛ و اگر ایمان آورید و تقوا پیشه کنید شما را پاداشی باعظمت خواهد بود.


اختلاف قرائت


یمیز

این کلمه در اغلب قرائت، یعنی نزد اهل مدینه (نافع) و و شام (ابن عامر) و بصره (ابوعمرو) و برخی از اهل کوفه (عاصم) روایت مشهور اهل مکه (ابن کثیر) به صورت «یَمِیزَ» (ثلاثی مجرد: مازَ یَمیزُ) قرائت شده است؛


اما در قرائت بسیاری از اهل کوفه (حمزه و ائی، از قراء سبعه و یعقوب از قراء عشره، و اعمش از قراء اربعه عشر) و برخی دیگر از قرائات کمتر مشهور (از جمله حسن بصری از قراء اربعه عشر) به صورت «یُمَیّزَ» (باب تفعیل: مَیَّزَ یُمَیّزُ) قرائت شده است.


البته در روایتی غیرمشهور از ابن کثیر (مکه) به صورت «یُمِیزُ» (باب افعال: أمازَ یُمیزُ) نیز قرائت شده است.


مجمع البیان، ج‏2، ص894[1]؛ البحر المحیط، ج‏3، ص449[2]؛ مجمع القرائات، ج1، ص630


نکات ادبی


لِیذَرَ

در این عبارت به صورت «ل» + «أن» + «یَذَرَ» بوده است، یعنی حرف «أن« ناصبه در تقدیر است و فعل هم در اصل «یَوْذَرُ» بوده است که فعل معتل مثال واوی در مضارع «واو»ش حذف می‌شود و در واقع، ماده آن «وذر» است.


و قبلا بیان شد که ماده «وذر» در اصل به معنای «بی‌توجهی و رها چیزی» و به تعبیر دیگر، «دور انداختن چیزی از باب بی‌اعتنایی به آن» می‌باشد:


جلسه 509  http://yekaye.ir/al-qalam-68-44/


لازم به ذکر است که ماده «وَذَرَ یَذَرُ» (یَوْذَرُ بوده که به یَذَرُ تبدیل شده) را نباید با ماده آن «ذَرَوَ یَذْرُو» (یَذرُوُ بوده که به یذرُو تبدیل شده) یا «ذَرَوَ یَذْری» (یَذْرِیُ بوده که به یذری تبدیل شده) که به معنای «انداختن و پراکنده » است، اشتباه گرفت؛ که این ماده اخیر هم در قرآن کریم آمده (فَأَصْبَحَ هَشیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ؛ کهف/45) و درباره‌اش قبلا بحث شد:


جلسه 626 http://yekaye.ir/al-kahf -45/


 


یمیزَ

قبلا بیان شد که ماده «میز» در اصل دل دارد بر جدا چیزی از چیز دیگر؛ و برخی افزوده‌اند که غالبا این ماده در خصوص جدا دو امری که بین آنها مشابهت و یا مشارکتی در برخی جهات برقرار بوده، به کار می‌رود (حَتَّی یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ، آل‌عمران/179؛ لِیَمیزَ اللَّهُ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّب، انفال/37)


جلسه 808  http://yekaye.ir/ya-seen-36-59/


 


الْخَبیثَ

ماده «خبث» دل دارد بر چیزی که به خاطر پست و حق مورد انزجار است و ناخوشایند قلمداد می‌شود؛ و اصل آن، قسمت نامرغوب هر چیزی است که در درونش باشد همانند زنگاری که در آهن دیده می‌شود؛ (مفردات ألفاظ القرآن، ص273)


ماده «خبث» درست نقطه مقابل ماده «طیب» است و «خبیث» در مقابل «طیّب»؛ تا حدی که برخی از اهل لغت، برای معرفی معنای این ماده، به همین تقابل بسنده کرده‌اند (معجم المقاییس اللغة، ج‏2، ص238؛ حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص8) و با توجه به استعمالات قرآنی این دو کلمه، به نظر می‌آید که این «طیّب» است که یک امر افزون و اضافه‌ای دارد که نیازمند تحصیل و به دست آوردن است؛ شبیه نسبت جهل و علم (که علم برخورداری از چیزی اضافه است که برای شخص حاصل می‌شود؛ اما جهل صرفاً نداشتن همان چیز است)؛ چرا که مثلا از ما خواسته شده که از کثرت خبیث ها تعجب نکنیم (لا یَسْتَوِی الْخَبیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبیثِ؛ مائده/100)، و یا اینکه فرموده ما با ابتلائات خبیث را از طیّب جدا می‌کنیم (لِیَمیزَ اللَّهُ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ یَجْعَلَ الْخَبیثَ بَعْضَهُ عَلی‏ بَعْضٍ فَیَرْکُمَهُ جَمیعاً فَیَجْعَلَهُ فی‏ جَهَنَّمَ؛ انفال/35)؛ یعنی طبیعی است که خبیث کثیر باشد زیرا برای طیب شدن است که افراد باید اقدامی انجام دهند؛ و برای طیب شدن است که خداوند ابتلائات پیش می‌آورد. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص8)


«خبیث» هم در مورد اشیاء (وَ لا تَیَمَّمُوا الْخَبیثَ مِنْهُ تُنْفِقُوا، بقره/267؛ وَ آتُوا الْیَتامی‏ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبیثَ بِالطَّیِّب، نساء/2) به کار می‌رود، هم در مورد افعال (نَجَّیْناهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتی‏ کانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ؛ انبیاء/74)، هم در توصیف امور و اشیاء (وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبیثَةٍ؛ ابراهیم/26) و هم در مورد انسانها؛ یعنی انی که متصف به کارها و امور خبیث (مثلا کاری) می‌شوند: «الْخَبیثاتُ لِلْخَبیثینَ وَ الْخَبیثُونَ لِلْخَبیثاتِ وَ الطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبات» (نور/26)


چنانکه در موارد فوق دیده می‌شود کلمه «خبیث» هم به صورت م ر جمع بسته می‌شود (الْخَبائِثَ) و هم به صورت جمع سالم (الْخَبیثاتُ و الْخَبیثُونَ)


ماده «خبث» 16 بار در قرآن کریم به کار رفته است که غیر از یک مورد که به صورت فعل به کار رفته (وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلاَّ نَکِداً؛ اعراف/58) بقیه موارد صرفا همان کلم ه «خبیث» - البته اعم از مذکر یا مونث (الخبیثة) و مفرد یا جمع -  است.


 


الطَّیبِ

قبلا بیان شد که «طَیِّب» نقطه مقابل خبیث است و ماده «طیب» در اصل دل به هر چیز گوارا و لذت‌بخش و مطلوبی دارد که پاک و طاهر باشد و هیچگونه آلودگی ظاهری و باطنی نداشته باشد؛ که این به تبع موارد مختلف، فرق می‌کند:


«أَرضٌ طَیِّبة» زمینی که آماده کشت است،


«رِیحٌ طَیِّبَةٌ» (یونس/22) نسیم ملایم و دلنواز است؛


«طعامٌ طَیِّب» خوراکی لذتبخش و پاک و حلال است؛


«امرأَةٌ طَیِّبة» همسر پاکدامن و عفیف است؛


«کلمةٌ طَیِّبة» (ابراهیم/24) سخنی است که هیچ جنبه ناپسندی در آن نباشد؛


«الْبَلَدُ الطَّیِّبُ» (اعراف/58) و «بَلْدَة طَیِّبة» (سبأ/15) سرزمینی است که ایمن و پرخیر و برکت باشد؛


و تفاوت «طیب» و «طاهر» در این است که در طهارت، پاکی از آلودگی مورد توجه است؛ اما در طیب، مطلوب بودن و صفا و جذ ت خود شیء مد نظر است.


جلسه 128 http://yekaye.ir/an-nahl-016-97/


 


لِیطْلِعَکُمْ = لـ + [أن] + یُطلِعَ + کم

ماده «طلع» در اصل دل بر ظهور و بروز می‌کند (معجم المقاییس اللغة، ج‏3، ص419) و برخی تاکید کرده‌اند ظهوری است که همراه با بالا آمدن و علو است چنانکه «طلوع» خورشید زمانی است که خورشید بالا می‌آید و خود را نمایان می‌سازد؛ و یا تعبیر «طلعتُ الجبل» به معنای بالا رفتن از کوه می‌باشد. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص108) و «طلاع» هر قسمتی از زمین است که خورشید بر آن طلوع کند، چنانکه اکرم ص در پاسخ به درخواست قریش برای اینکه پولی به او بدهند و از دعوتش دست بردارد فرمود «لو أنّ لی طِلَاعَ الأرض ذهباً ...». (معجم المقاییس اللغة، ج‏3، ص419؛ مفردات ألفاظ القرآن، ص522)


مصدر ثلاثی مجرد این ماده «طلوع» است (وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ؛ طه/130) ؛ و «مَطلَع» (سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ؛ قدر/5) مصدر میمی از این ماده است به همان معنای طلوع ؛ و «مَطلِع» اسم مکان از این ماده است به معنای محل و موضع طلوع (حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلی‏ قَوْمٍ‏؛ کهف/90) و برخی بر این باورند که تعبیر «طلع علی» که به معنای اطلاع یافتن است از همین تعبیر استعاره گرفته شده است (مفردات ألفاظ القرآن، ص522)


این ماده وقتی به باب افعال می‌رود (أطلَعَ یُطلِعُ إطلاع) متعدی می‌شود (وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْب؛ آل عمران/179) و به معنای «مُشرِف دیگری بر چیزی» می‌باشد ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص109)


وقتی این ماده به باب افتعال می‌رود (اطّلاع) چون باب افتعال دل بر مطاوعه (قبول با میل و رغبت) دارد، معنایش این است که من «مُشرف شدن بر چیزی را اختیار » ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص108) آنگاه وقتی با حرف «علی» می‌آید بر یک استعلا و احاطه‌ای بر مطلب مورد نظر دل دارد: «وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلی‏ خائِنَةٍ مِنْهُم» (مائده/13) «نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ ؛ الَّتی‏ تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ» (همزه/7)[3] و وقتی بدون حرف اضافه می‌آید بر مطلقِ اطلاع و اشراف دل دارد: «فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فی‏ سَواءِ الْجَحیمِ» (صافات/55) «أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً» (مریم/78) ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص109) و با این ملاحظات تعبیر «اطّلع الی» از جانب فرعون در قبال خداوند قابل توجه است: «أَطَّلِعَ إِلی‏ إِلهِ مُوسی» ‏(قصص/38؛ غافر/37)


و اسم فاعل آن «مُطَلِع» می‌باشد: «هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ»‏ (صافات/54).


«مطالعه» را هم از این باب مطالعه گفته‌اند که انسان از طریق آن بر مطالب کتاب اشراف و آگاهی می‌یابد ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص108)


«طَلع» به شکوفه‌های درخت ما ویا اولین میوه‌های این درخت می‌گویند از این جهت که در بالای درخت واقع شده و بر کل درخت مشرف است: «وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِیَة» (انعام/99) «نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیمٌ»‏(شعراء/148) «وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضیدٌ» (ق/10)[4] ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص109) و ظاهرا به همین مناسبت در مورد درخت جهنمی نیز تعبیر «طلع» به کار برده شده است: «إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فی‏ أَصْلِ الْجَحیمِ؛ طَلْعُها کَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّیاطینِ» (صافات/64-65)


از کلماتی که به کلمه «طلوع» نزدیک است کلمات «بزوغ» (فَلَمَّا رَأَی الْقَمَرَ بازِغاً ... فَلَمَّا رَأَی الشَّمْسَ بازِغَةً؛ انعام/77-78) و «شُروق» (یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْراقِ؛ ص/18) است که تفاوتشان در این است که «بزوغ» به ابتدای طلوع گفته می‌شود؛ و «شروق» هم «طلوع» خاص خورشید است، چنانکه «طلع الرجل» گفته می‌شود اما «شرق الرجل» گفته نمی‌شود (الفروق فی اللغة، ص304) و ظاهرا طلوع خورشید است از حیث نورافشانی‌ای که انجام می‌دهد


ماده «طلع» و مشتقات آن جمعا 19 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


 


الْغَیبِ

ماده «غیب» در اصل بر پوشیده شدن چیزی از دیدگان دل دارد و بر این قیاس کلمه «غَیْب» تدریجا برای هر چیزی که مخفی است و تنها خداوند از آن آگاه است به کار رفته است: «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاَّ هُو» (آل عمران/44) (معجم المقاییس اللغة، ج‏4، ص403)


در واقع «غیب» نقطه مقابل «شهادت» است و متناسب با انواع و مراتب «شهادت» (که به معنای حضور است) انواع و مراتبی برای غیب می‌شود در نظر گرفت: از مخفی ماندن از مقابل دیدگان گرفته: «فَقالَ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ» (نمل/20) تا هر آنچه از محدوده علم افراد مخفی مانده باشد: « قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» (کهف/26) ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص291)


و کلمه «غَیب» اگرچه مصدر است اما چون در معنای اسمی به کار رفته جمع بسته می‌شود: «إِنَّکَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ» (مائدة/109)


تعبیر «أغابَ» و «مُغیبَة» در مورد زنی به کار می‌رود که شوهرش غایب شده و مثلا به مسافرت رفته است (معجم المقاییس اللغة، ج‏4، ص403)؛ و ظاهرا در همین فضاست که تعبیر «حفظ غیب» (یعنی در نبود همسر، مراعات حقوق او را ) یکی از خصلتهای خوب ن شمرده شده است: «حافِظاتٌ لِلْغَیْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ‏» (نساء/34) (مفردات ألفاظ القرآن، ص617)


«غَیَابة» به گودالی که ی که در آن قرار گیرد از مقابل دیدگان مخفی می‌شود گویند (وَ أَلْقُوهُ فی‏ غَیابَتِ الْجُبّ» (یوسف/10) (معجم المقاییس اللغة، ج‏4، ص403؛ مفردات ألفاظ القرآن، ص617)


«غِیبة» هم عبارت است از آنکه شخص به بدگویی درباره دیگری بپردازد (مفردات ألفاظ القرآن، ص617)؛  و چون این بدگویی در غیاب وی انجام می‌شود «غیبت» نام گرفته است. (معجم المقاییس اللغة، ج‏4، ص403) و فعل آن در باب افتعال آمده (لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً» (حجرات/12) و برخی وجهش را این دانسته انند که باب افتعال دل بر «اختیار فعل» دارد و مراد این است که شخص وارد شدن در غیبت از شخص یا کار وی را اختیار کرده است. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏7، ص292)[5]


ماده «غیب» و مشتقات آن جمعا 60 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


 


یَجْتَبی‏

قبلا بیان شد که ماده «جبی» در اصل به معنای جمع و می‌باشد، چنانکه «جَبَیْتُ الماء فی الحوض» به معنای جمع آب در حوض است و به حوضی که در آب جمع شده است «جَابِیَة» گوند که جمع آن، جَوَاب (وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ؛ ‏سبأ/13) است و به همین مناسبت به جمع مالیات ( اج) هم «جِبَایَة» گویند؛ و تعبیر «یُجْبی‏ إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْ‏ءٍ؛ قصص/57) نیز از همین باب می‌باشد.


برخی درباره اصل این ماده، افزوده‌اند که جمع ی است که بر اساس انتخاب و است اج باشد و اگر درمورد اصل ماده هم چنین نباشد قطعا «اجْتِبَاءُ» جمع ی است که چون به باب افتعال رفته دل بر دقت و اختیار می‌کند؛ لذا به معنای جمع با گزینش می‌باشد (همان) و اینکه خداوند بنده‌ای را «اجْتِبَاء» کند به معنای آن است که به فیض و عنایت خویش نعمتهای خاصی را (از جمله نعمت نبوت) را برای او جمع کند


جلسه 515  http://yekaye.ir/al-qalam-68-50/


یَجْتَبی‏ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ

حرف «من» در «من رسله» را می‌توان «من» تبعیضیه گرفت یا «من» بیانیه، که معانی مختلفی را بر این اساس می‌توان به این آیه نسبت داد که در تدبر 14 به برخی از آنها اشاره می‌شود.


شأن نزول


درباره شأن نزول این آیه مطالب مختلفی گفته شده است.


مهمترین آنها این است که:


مشرکان به حضرت ابوطالب گفتند که اگر محمد ص راست می‌گوید خبر دهد که کدام از ما ایمان می‌آورد و کدام کافر می‌شود؛ و وقتی پیام آنها را به رساند این آیه نازل شد؛ و در برخی نقل‌ها این درخواست از درون جامعه دینی مطرح شده که خبر بده چه ی واقعا مومن است و چه ی منافق است؛ و این آیه نازل شده است. (مجمع البیان، ج‏2، ص895[6]؛ مناقب آل أبی طالب ع، ج‏1، ص59[7]؛ تفسیر القمی، ج‏1، ص121[8])


در برخی از نقل‌ها هم این درخواست معطوف شده به سخنی از ص که: «خداوند همه انی را که به من ایمان می‌آورند و یا به من کفر خواهند ورزید را بر من معلوم کرده»، و آنگاه منافقان این درخواست را مطرح د و این آیه نازل شد. (اسباب نزول القرآن (واحدی)، ص136؛ سعد السعود، ص232-223[9]؛ الصراط المستقیم إلی مستحقی قدیم، ج‏2، ص24[10])


 




[1] . قرأ أهل الحجاز و الشام و أبو عمرو و عاصم «حَتَّى یَمِیزَ» و لِیَمِیزَ ب خفیف و الباقون ب شدید و ضم الیاء الأولى.


الحجة: ماز یمیز فعل متعد إلى مفعول واحد کما أن میز فعل متعد إلى مفعول واحد و یقال مزته فلم یتمیز و زلته فلم یتزل و ضعیف فی میز لیس للتعدی و النقل کما أن ضعیف فی عوض لیس للنقل من عاض لأن متعد إلى مفعولین کما فی قول الشاعر: (عاضها الله غلاما بعد ما / شابت الأصداغ و الضرس نقد فلو کان ضعیف فی عوض للنقل لتعدى إلى ثلاثة مفاعیل فعوض و عاض لغتان فی معنى واحد مثل میز و ماز.


[2] . و قرأ الأخوان: یمیز من میز، و باقی السبعة یمیز من ماز. و فی روایة عن ابن کثیر: یمیز من أماز، و الهمزة لیست للنقل، کما أن ضعیف لیس للنقل، بل أفعل و فعل بمعنى الثلاثی المجرّد کحزن و أحزن، و قدر اللّه و قدّر.


[3] . شاید ی آیه «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَیْهِمْ لَوَلَّیْتَ مِنْهُمْ فِرارا» (کهف/18) را به عنوان مثال نقضی برای توضیح فوق مطرح کند، اما اتفاقا اگر معنای احاطه و استعلا را در همین آیه نیز مد نظر قرار دهیم، معنا لطیفتر می‌شود؛ یعنی حتی اگر از موضع بالا هم بر آنان آگاهی و اشراف پیدا کنی، باز هم چنان رعبی از آنان بر دلت می‌افتد که فرار خواهی کرد»


[4] . تعبیر «طلع نضید» را هم شکوفه‌های به‌هم‌پیوسته ترجمه کرده‌اند (ترجمه معزی) و هم خوشه‌ها و میوه‌های روی‌هم‌چیده (ترجمه فولادوند و مشکینی)


[5] . و أمّا الِاغْتِیَابُ: فهو افتعال، و یدلّ على اختیار الفعل، و یراد اختیار الورود فی غیبة بالنسبة الى عمل و موضوع.


[6] . قیل أن المشرکین قالوا لأبی طالب إن کان محمد صادقا فلیخبرنا من یؤمن منا و من یکفر فإن وجدنا مخبره کما أخبر آمنا به فذکر ذلک للنبی ص فأنزل الله هذه الآیة عن السدی و الکلبی و قیل سأل المؤمنون أن یعطوا علامة یفرقون بها بین المؤمن و المنافق فنزلت الآیة عن أبی العالیة و الضحاک.


[7] . رَوَى ابْنُ بَابَوَیْهِ فِی کِتَابِ النُّبُوَّةِ عَنْ زَیْنِ الْعَابِدِینَ ع أَنَّهُ اجْتَمَعَتْ قُرَیْشٌ إِلَى أَبِی طَالِبٍ وَ رَسُولُ اللَّهِ ص عِنْدَهُ فَقَالُوا نَسْأَلُکَ مِنِ ابْنِ أَخِیکَ النَّصَفَ قَالَ وَ مَا النَّصَفُ مِنْهُ قَالُوا یَکُفُّ عَنَّا وَ نَکُفُّ عَنْهُ فَلَا یُکَلِّمُنَا وَ لَا نُکَلِّمُهُ وَ لَا یُقَاتِلُنَا وَ لَا نُقَاتِلُهُ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الدَّعْوَةَ قَدْ بَاعَدَتْ بَیْنَ الْقُلُوبِ وَ زَرَعَتِ الشَّحْنَاءَ وَ أَنْبَتَتِ الْبَغْضَاءَ فَقَالَ یَا ابْنَ أَخِی أَ سَمِعْتَ قَالَ یَا عَمِّ لَوْ أَنْصَفَنِی بَنُو عَمِّی لَأَجَابُوا دَعْوَتِی وَ قَبِلُوا نَصِیحَتِی إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنِی أَنْ أَدْعُوَ إِلَى دِینِهِ الْحَنِیفِیَّةِ مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ فَمَنْ أَجَابَنِی فَلَهُ عِنْدَ اللَّهِ الرِّضْوَانُ وَ الْخُلُودُ فِی الْجِنَانِ وَ مَنْ عَصَانِی قَاتَلْتُهُ حَتَّى یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنا وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ فَقَالُوا قُلْ لَهُ یَکُفَّ عَنْ شَتْمِ آلِهَتِنَا فَلَا یذَکْرُوُهَا بِسُوءٍ فَنَزَلَ «قُلْ أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ» قَالُوا إِنْ کَانَ صَادِقاً فَلْیُخْبِرْنَا مَنْ یُؤْمِنُ مِنَّا وَ مَنْ یَکْفُرُ فَإِنْ وَجَدْنَاهُ صَادِقاً آمَنَّا بِهِ فَنَزَلَ «ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِین‏ ...» ...


[8] . علی بن إبراهیم: قَالَ وَ تَرَاجَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ص الْمَجْرُوحُونَ وَ غَیْرُهُمْ، فَأَقْبَلُوا یَعْتَذِرُونَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَأَحَبَّ اللَّهُ أَنْ یُعَرِّفَ رَسُولَهُ مَنِ الصَّادِقُ مِنْهُمْ وَ مَنِ الْکَاذِبُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ النُّعَاسَ فِی تِلْکَ الْحَالَةِ حَتَّى کَانُوا یَسْقُطُونَ إِلَى الْأَرْضِ وَ کَانَ الْمُنَافِقُونَ الَّذِینَ یَکْذِبُونَ لَا یَسْتَقِرُّونَ قَدْ طَارَتْ عُقُولُهُمْ وَ هُمْ یَتَکَلَّمُونَ بِکَلَامٍ لَا یُفْهَمُ عَنْهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ نُعاساً یَغْشى‏ طائِفَةً مِنْکُمْ یَعْنِی الْمُؤْمِنِینَ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْ‏ءٍ قَالَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ ص: قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ، یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ ما لا یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‏ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا یَقُولُونَ لَوْ کُنَّا فِی بُیُوتِنَا مَا أَصَابَنَا الْقَتْلُ، قَالَ اللَّهُ: لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلى‏ مَضاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللَّهُ ما فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فَأَخْبَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ مَا فِی قُلُوبِ الْقَوْمِ وَ مَنْ کَانَ مِنْهُمْ مُؤْمِناً وَ مَنْ کَانَ مِنْهُمْ مُنَافِقاً کَاذِباً بِالنُّعَاسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ «ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلى‏ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّى یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ» یَعْنِی الْمُنَافِقَ الْکَاذِبَ مِنَ الْمُؤْمِنِ الصَّادِقِ بِالنُّعَاسِ الَّذِی مَیَّزَ بَیْنَهُم‏.


اصل این واقعه در تفسیر العیاشی، ج‏1، ص201 این گونه بیان شده است:


عن الحسین بن أبی العلا عن أبی عبد الله ع و ذکر یوم أحد أن رسول الله ص رت رباعیته- و أن الناس ولوا مصعدین فی الوادی، و الرسول یدعوهم فی أ اهم، فأثابهم غما بغم، ثم أنزل علیهم النعاس- فقلت: النعاس ما هو قال: الهم فلما استیقظوا قالوا کفرنا، و جاء أبو سفیان فعلا فوق الجبل بإلهه هبل فقال: اعل هبل فقال رسول الله ص یومئذ: الله أعلى و أجل، ف رت رباعیة رسول الله و اشتکت لثته و قال: نشدتک یا رب ما وعدتنی فإنک إن شئت لم تعبد.


[9] . این متن در اسباب النزول آمده و سید بن طاووس هم از همان نقل کرده:


قال السدی: قال رسول اللَّه صلى اللَّه علیه و [آله و] سلم: عرضت علیَّ أمّتی فی صورها کما عرضت على آدم، و أعلمت من یؤمن بی و من یکفر. فبلغ ذلک المنافقین، فاستهزءوا و قالوا: یزعم محمد أنه یعلم من یؤمن به و من یکفر، و نحن معه و لا یعرفنا. فأنزل اللَّه تعالى هذه الآیة.)


 و قال الکلبی: ق قریش: تزعم یا محمد أن من خالفک فهو فی النار و اللَّه علیه غضبان، و أن من اتبعک على دینک فهو من أهل الجنة و اللَّه عنه راض، فأخبرنا بمن یؤمن بک و بمن لا یؤمن بک، فأنزل اللَّه تعالى هذه الآیة.


 و قال أبو العالیة: سأل المؤمنون أن یعطوا علامة یفرقون بها بین المؤمن و المنافق فأنزل اللَّه تعالى هذه الآیة.


[10] . لما نزلت «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» و نزلت «إِخْواناً عَلى‏ سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ» قال جبرائیل هم أصحابک یا محمد أمرک الله تعالى أن تواخی بینهم فی الأرض کما واخى الله بینهم فی السماء فقلت إنی لا أعرفهم قال أنا قائم بإزائک کلما أقمت مؤمنا قلت لک أقم فلانا فإنه مؤمن و کلما أقمت کافرا قلت لک أقم فلانا فإنه کافر فواخ بینهما. فلما فعل ذلک ضج المنافقون فأنزل الله تعالى ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلى‏ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّى یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ» فحزن علی ع إذ أ ه بأمر جبرائیل فأنزل الله تعالى إلیه إنما خبأته لک و آخیت بینکما فی السماء و الأرض.


 




849) سوره آلعمران (3) آیه 178 وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


849) سوره آل‌عمران (3) آیه 178


وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ


11 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


و البته انی که کفر ورزیدند نباید چنین حساب نکنند که مهلتی که به آنان می‌دهیم برای خودشان بهتر است؛ فقط به آنها مهلت می‌دهیم تا گناهی بیفزایند و آنان را عذ است خوارکننده.


اختلاف قرائت


یحسبنّ

این کلمه در قرائات مختلف به صورت‌های زیر قرائت شده است:



  • قرائت اهل مکه (ابن کثیر)‌ و اهل مدینه (نافع) و اهل بصره (ابوعمرو) و برخی از اهل کوفه ( ائی) یعقوب (از قراء عشره): لا یحْسِبَنَّ.

  • قرائت اهل شام (ابن عامر) و برخی از اهل کوفه (عاصم): لا یحْسَبَنَّ.

  • قرائت برخی از اهل کوفه (حمزه) و برخی قرائات غیرمشهور (مطوعی): لا تَحْسَبَنَّ.


مجمع البیان، ج‏2، ص892[1]؛ البحر المحیط، ج‏3، ص443؛ معجم القرائات، ج1، ص629.


وَ لا یحْسَبَنَّ ... انَّما ... انَّما


  • در اغلب قرائات که به صورت «یحسبن» قرائت کرده‌اند، این دو «انما» به ترتیب به صورت «أنما» و «إنما» قرائت شده است؛ که در این صورت «انما»ی اول، بیان گمان آنهاست (به لحاظ نحوی، مفاد بعد از آن جایگزین دو مفعول فعل «یحسب» می‌باشد)؛ و «انما»ی دوم، جمله مستأنفه است که حقیقت مطلب را بیان می‌کند.

  • اما در قرائت حمزه که به صورت «تحسبن» است، اگر مورد اول به صورت «إنما» می‌بود در این صورت «الذین کفروا» مفعول اول و جمله کامل «إنما ...» در جایگاه مفعول دوم می‌باشد و مشکلی نداشت؛ اما در روایت‌های معروفی از وی به صورت «أنما» قرائت شده است؛ که برخی این را اساساً خطا دانسته‌اند! اما زجاج در شرح این مطلب چنین توضیح داده که عبارت «انما نملی لهم» به صورت بدل برای «الذین کفروا» خواهد بود؛ و بر او اشکال شده که اگر چنین باشد باید «خیرٌ» به صورت «خیراً» قرائت شود که مفعول دوم «تحسب» قرار گیرد (مجمع البیان، ج‏2، ص892)[2] و ظاهرا خود زجاج معتقد بوده که چنین قرائتی رواج دارد. و ابن باذش و زمخشری نیز آن را بدل گرفته ولی قائل شده‌اند که مفعول دوم محذوف است (تقدیر کلام به این صورت بوده: «و لا تحسبن الذین کفروا خیریة إملائنا لهم کائنة أو واقعة) و ابوحیان دو احتمال دیگر را هم برای این ح در نظر می‌گیرد؛ یعنی محذوفی یا در مفعول اول ویا در مفعول دوم رخ داده باشد و مثلا عبارت چنین باشد: «و لا تحسبن شأن الذین کفروا إنما ...» یا «و لا تحسبن الذین کفروا أصحابِ إنّ الإملاء خیر لأنفسهم» (البحر المحیط، ج‏3، ص443-444) [3]

  • البته در برخی قرائات غیرمشهور (یحیی بن وثاب) «یحسبنّ ... إنما ... أنما» قرائت شده است.


البحر المحیط، ج‏3، ص444-445[4]؛ معانی القرآن، ج‏1، ص248[5]


نکات ادبی


یحْسَبَنَّ

در آیه 169 همین سوره درباره ماده «حسب» توضیح داده شد که ماده «حسب»، در اصل در دو معنای اصلی «عدّ» یعنی «حساب » و «شمردن» (إِنَّما یوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسابٍ؛ زمر/10) و «کفایت » (حَسْبُنَا اللَّهُ؛ آل عمران/173) به کار می‌رود. این ماده وقتی به صورت «حَسَبَ» بیاید صریحا در معنای شمردن و حساب است؛ اما وقتی در وزن «حَسِبَ» (که ظاهرا مصدر آن فقط به صورت «حسبان» می‌آید، نه «حساب») به کار رود غالبا به معنای «ظن» و گمان می‌باشد؛ و آن را هم نه معنایی مستقل، بلکه برگرفته از همین معنای «شمردن» دانسته‌اند با این توضیح که در اصل معنایش این بوده که «حساب می‌کنم که از اموری باشد که رخ می‌دهد»؛ در واقع، معنای «حسب» به معنای «ظن»، اذغان به وقوع یک مطلب بر اساس حساب و کت است که احتمال آن واقعه را بالا برده است.


جلسه 840 http://yekaye.ir/ale-imran-3-169/


نُمْلی

ماده «ملو» (که برخی آن را «ملی» دانسته‌اند) در اصل بر امتداد در چیزی دل دارد، در زمان یا در غیر آن (معجم المقاییس اللغة، ج‏5، ص352). زمخشری چنین توضیح می‌دهد که معنای رایج این کلمه « ی را به حال خود واگذاشتن» است و اصل این کلمه در «أملی لفَرَسه» به معنای این بوده که شخص اسبش را به چراگاهی می‌برده و آن را در آنجا رها می‌کرده تا هرچقدرخواست بچَرَد؛ و از این معنا، برای مهلت دادن به افراد استعاره گرفته شده است. (الکشاف، ج1، ص444)


«ملیّ» (بر وزن فعیل) (وَ اهْجُرْنِی مَلِیا؛ مریم/46) به معنای مدتی طولانی در زمانه است (مفردات ألفاظ القرآن، ص777).


و «املاء» (فَأَمْلَیتُ لِلْکافِرینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُم؛ حج/44) به معنای طول دادن در زمان است (مجمع البیان، ج‏2، ص893) که غالبا در معنای مهلت دادن و طولانی عمر به کار می‌رود (البحر المحیط، ج‏3، ص443).


این معنای مهلت دادن و به تاخیر انداختن به‌قدری در این ماده رایج شده که برخی اصل معنای این ماده را همین دانسته‌ و گفته‌اند امتداد و توسعه از لوازم مهلت دادن است. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏11، ص176) و برخی هم هر دو نکته را در معنای این ماده دخیل دانسته و گفته‌اند «املاء» به معنای مهلت دادنی است که شخص در آن مهلت در توسعه و گشایش و راحتی باشد. (کتاب العین، ج‏8، ص344)


البته گاهی در ماده «ملل» - که در معنای القا مطلب می‌باشد (فَلْیمْلِلْ وَلِیهُ بِالْعَدْلِ؛ بقرة/282) - قلب رخ می‌دهد و «ل» دوم آن به «ی» تبدیل می‌شود و به صورت «ملی» درمی‌آید (فَهِی تُمْلى‏ عَلَیهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلًا [الفرقان/5) که باید تفاوت آن با ماده «ملو» را مد نظر قرار داد؛ و در مورد آیه «الشَّیطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ اَمْلى‏ لَهُمْ‏» (محمد/25) که به معنای «به آنها مهلت می‌دهد» [= آنان را می‌فریبد که گویی هنوز مهلت دارید] است، قرائتی به صورت «اُمْلِى‏ لَهُمْ‏» هست که در این صورت از همین باب اخیر است و به معنای «بر آنان القا می‌کند» می‌باشد (مفردات ألفاظ القرآن، ص777)[6] و برخی با توجه به اینکه معنای محصلی برای «مهلت دادن » نیافته‌اند در همان قرائت رایج نیز این کلمه را از باب «القا » (ماده «ملی» که از «ملل»‌قلب شده) دانسته‌اند. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏11، ص177)


درباره ماده «ملل» و قلب فوق، قبلا در جلسه 601 توضیح داده شد: http://yekaye.ir/al-kahf -20/


ماده «ملو» (بدون احتساب آیه 5 سوره فرقان که در بالا گذشت) جمعا 9 بار در قرآن کریم به کار رفته است که غیر از کلمه «ملیّاً» (مریم/46)، همواره به صورت فعل باب افعال به کار رفته است.


«الْإِثْمَ»

قبلا بیان شد که ماده «أثم» در اصل بر تعلل ورزیدن و به تاخیر انداختن انداختن می‌کند؛ و بر همین اساس، برخی گفته‌اند که اساسا اسمی شده است برای کارهایی که ثواب را به عقب می‌اندازد؛ و ظاهرا به همین مناسبت است که در زبان فارسی، گاه آن را به «گناه» ترجمه می‌کنند. البته برخی از اهل لغت گفته‌اند که اصل کلمه «إثم» دل بر «تقصیر» (= کوتاهی‌ ورزیدن، چرا که تقصیر از «قصر» به معنای «کوتاهی» می‌آید) می‌کند که در زبان فارسی کلمه «تقصیر» (خصوصا وقتی به صورت تعبیر «قصور و تقصیر» به کار می‌رود؛ اولی برای کم‌کاری‌ای که شخص در آن مقصر نباشد، و دومی در جایی است که شخص مقصر باشد)، بخوبی معنای «إثم» را می‌رساند. و برخی گفته‌اند «إثم» گاه در مستقیما به معنای «خمر (= ) به کار می‌رود و از این جهت است انسان را به باز ماندن از خیرات می‌اندازد.


جلسه 253 http://yekaye.ir/al-aaraf-7-33/


درباره تفاوت «إثم» ‌با «خطا» و «ذنب» هم بیان شد که: در «خطا» وما تعمدی در کار نیست، اما «إثم» در جایی است که تنبلی و کم‌کاری در انجام وظیفه رخ دهد؛ و «ذنب» مشخصا در مورد کار زشت و قبیحی که بد بودنش مورد اذعان و اعتراف خود فرد است به کار می‌رود.


جلسه 362 http://yekaye.ir/al-alaq-96-16/


همچنین گذشت که در قرآن کریم برای «گناه» از تع ر «ذنب» و «إثم» و «جرم» استفاده شده؛ اما در بحث عبرت‌گیری از عاقبت گنا اران، از این سه واژه، فقط اصطلاح «مجرم» را به کار برده است؛ و برای چرایی این احتمالاتی بیان شد:


جلسه 119، تدبر2 http://yekaye.ir/an-naml-027-69/


«مُهین» 

قبلا بیان شد که ماده «هون» به معنای «خواری و ذلت»، و «مُهین» به معنای وضعیت خوارکننده است.


با توجه به اینکه این کلمه گاه با بار معنایی مثبت هم به کار رفته، برخی مدعی شده‌اند که این ماده در اصل خود در دو معنای مختلف به کار رفته و معنای دیگر آن، س و سکینه می‌باشد که کلمه «هَوْن» به معنای با وقار و سکینه (یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنا؛ فرقان/63) از این معنی می‌باشد؛ اما اغلب بر این باورند که اصل این ماده تنها همان در معنای ذلت و خواری است و در مواردی مانند آیه فوق، از این جهت است که در برخی موقعیت‌ها سزاوار است که انسان خود را کوچک ببیند و سرکشی نکند.


در تفاوت «هون» و «ذلت» (یا «اهانت» و «اذلال: ذلیل ») گفته‌اند که در ذلت و ذلیل ، همواره شخصی از موضع بالا دیگری را به کرنش در برابر خویش وادار می‌سازد؛ اما در هون و اهانت، وی را تحقیر می‌کند و طوری با وی رفتار می‌نماید که گویی او شخص قابل اعتنایی نیست؛ لذا نقطه مقابل ذلت (اذلال)، عزت (اعزاز) است، ولی نقطه مقابل هون (اهانت)، کرامت (اکرام) می‌باشد.


جلسه 545 http://yekaye.ir/al-ahzab-33-57/


شأن نزول[7] 


حدیث


1) محمد بن مسلم می‌گوید: از باقر ع پرسیدم:‌ لطفا بفرمایید در مورد کافر که مرگ برایش بهتر است یا زندگی؟


فرمودند: مرگ برای مومن و کافر بهتر است!


گفتم: چرا؟


فرمودند: چون خداوند می‌فرماید «ؤ آنچه نزد خداوند است برای نیکان بهتر است» (آل عمران/198) و می‌فرماید « و البته انی که کفر ورزیدند نباید چنین حساب نکنند که مهلتی که به آنان می‌دهیم برای خودشان بهتر است؛ فقط به آنها مهلت می‌دهیم تا گناهی بیفزایند و آنان را عذ است خوارکننده.» (آل عمران/178)


تفسیر العیاشی، ج‏1، ص207


عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِی عَنِ الْکَافِرِ الْمَوْتُ خَیرٌ لَهُ أَمِ الْحَیاةُ؟


فَقَالَ الْمَوْتُ خَیرٌ لِلْمُؤْمِنِ وَ الْکَافِرِ.


قُلْتُ وَ لِمَ؟


قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ یقُولُ «وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیرٌ لِلْأَبْرارِ» وَ یقُولُ «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ‏»


شبیه این عبارات از المومنین ع نیز روایت شده است (شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، ج‏20، ص344)[8]


تبصره


توجه شود که این گونه روایات ناظر به جهت و حیثیت خاصی است؛ وگرنه روایات فراوانی دارد که انسان مومن از خداوند تقاضای طول عمر کند تا بر حسناتش بیفزاید و مقامش در آ ت را بالا ببرد.


 


2) یونس بن عبدالرحمن می‌گوید: به باقر ع عرض گردم: آیا رسول الله ص دخترش را به ازدواج با فلانی درآورد؟


فرمود: بله.


گفتم: پس چگونه دختر دیگرش را هم به همسری او درآورد؟


فرمود: او چنین کرد؛ و خداوند نازل فرمود «و البته انی که کفر ورزیدند نباید چنین حساب نکنند که مهلتی که به آنان می‌دهیم برای خودشان بهتر است؛ فقط به آنها مهلت می‌دهیم تا گناهی بیفزایند و آنان را عذ است خوارکننده.» (آل عمران/178)


تفسیر العیاشی، ج‏1، ص207


عَنْ یونُسَ رَفَعَهُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ زَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ص ابْنَتَهُ فُلَاناً؟


قَالَ نَعَمْ.


قُلْتُ فَکَیفَ زَوَّجَهُ الْأُخْرَى؟


قَالَ قَدْ فَعَلَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ‏» إلى «عَذابٌ مُهِینٌ‏».


 


3) از المومنین ع روایت شده است:


بسا ى که با نعمتى که بدو دهند، به تدریج [به سوی عذاب] کشانده شود؛ و با ‏اى که بر گناه او پوشند فریفته گردد، و با سخن نیکی که در باره‏اش گویند به فتنه افتد؛ و خدا هیچ را نیازمود به چیزی همچون مهلتى که بدو عطا فرمود؛ که خداوند عز و جل فرمود: «فقط به آنها مهلت می‌دهیم تا گناهی بیفزایند» (آل عمران/178)


تحف العقول، ص203؛ نهج‌البلاغه، حکمت 116


روی عن أمیر المؤمنین ع‏ قَالَ:


کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیهِ‏ وَ کَمْ مِنْ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیهِ وَ کَمْ مِنْ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ مَا ابْتَلَى اللَّهُ عَبْداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ‏ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ «إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً»


 


4) حلبی از صادق ع روایت می‌کند که ایشان فرمودند:


هنگامی که حسین ع به شهادت رسید خاندان ما در مدینه ن شنیدند که می‌گوید: امروز بلایی بر این امت نازل شد که دیگر خوشی نخواهند دید تا اینکه قائمتان قیام، و دلهایتان را خنک کند و دشمنتان را به قتل برساند و یکی را با بسیار پاسخ دهد.


پس ترسیدند و گفتند: این سخن نشان می‌دهد که واقعه تلخی رخ داده که ما از آن خبر نداریم. و هنگامی که خبر شهادت حسین ع بدانها رسید آن را همان دانستند چرا که این واقعه در همان شبی بود که آن گوینده چنان گفته بود.


[حلبی می‌گوید:] گفتم: فدایت شوم! تا به کی [قرار است] شما و ما در این کشتار و ترس و شدت بسر بریم؟!


فرمودند: تا اینکه هفتاد مرحله طی شود [یا: تا اینکه هفتاد تن از جوانان ما شهید شوند] و نوبت به هفتادمی برسد؛ و چون وقت هفتادمی فرا رسد پرچم‌ها [یا: نشانه‌ها] روی آورند در پی هم، گویی که همچون نخ تسبیح به صف شده‌اند؛ پس هر که آن زمانه را درک کند چشمش روشن شود! همانا هنگامی که حسین ع شهید شد شخصی نزدشان آمد در حالی که در لشکر بودند؛ و فریادی زد و منع شد. گفت: چگونه فریاد نزنم در حالی که رسول الله ص ایستاده و یکبار به زمین می‌نگرد و بار دیگر به جماعت شما؛ و من می‌ترسم که او بر اهل زمین نفرین کند و هر که در آن استهلاک گردد.


برخی به همدیگر گفتند: این انسانی دیوانه است!


اما تو ن گفتند: خدا به دادمان برسد که با خود چه کردیم! به خاطر پسر سمیه سرور جوانان بهشت را کُشتیم؛ پس بر عبیدالله بن زیاد شو د و بر آنان گذشت آنچه گذشت.


گفتم: فدایت شوم! آن فریادزننده که بود؟!


فرمود: ما او را جز جبرئیل نمی‌دانیم! اگر به او اذن داده می‌شد صیحه‌ای بر آنان می‌زد که که روح‌هایشان از بدن‌هایشان برکنده، و به آتش افکنده می‌شد؛ ولیکن بدانان مهلت داده شد «تا بر گناه بیفزایند و آنان را عذ است» دردناک.


کامل ا یارات، ص337


حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنِ الْحُسَینِ عَنِ الْحَلَبِی قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع:


لَمَّا قُتِلَ الْحُسَینُ ع سَمِعَ أَهْلُنَا قَائِلًا یقُولُ بِالْمَدِینَةِ الْیوْمَ نَزَلَ الْبَلَاءُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ فَلَا تَرَوْنَ فَرَحاً حَتَّى یقُومَ قَائِمُکُمْ فَیشْفِی صُدُورَکُمْ وَ یقْتُلَ عَدُوَّکُمْ وَ ینَالَ بِالْوَتْرِ أَوْتَاراً.


فَفَزِعُوا مِنْهُ وَ قَالُوا: إِنَّ لِهَذَا الْقَوْلِ لَحَادِثاً قَدْ حَدَثَ مَا لَا نَعْرِفُهُ. فَأَتَاهُمْ خَبَرُ قَتْلِ الْحُسَینِ ع بَعْدَ ذَلِکَ فَحَسِبُوا ذَلِکَ فَإِذَا هِی تِلْکَ اللَّیلَةُ الَّتِی تَکَلَّمَ فِیهَا الْمُتَکَلِّمُ .


فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِلَى مَتَى أَنْتُمْ وَ نَحْنُ فِی هَذَا الْقَتْلِ وَ الْخَوْفِ وَ الشِدَّةِ؟


فَقَالَ حَتَّى یأْتِی سَبْعُونَ فَرَجاً أَجْوَابٌ [حَتَّى مَاتَ سَبْعُونَ فَرْخاً أَخُو أَب‏][9] وَ یدْخُلَ وَقْتُ السَّبْعِینَ فَإِذَا دَخَلَ وَقْتُ السَّبْعِینَ أَقْبَلَتِ الرَّایاتُ [الْآیاتُ‏] تَتْرَى کَأَنَّهَا نِظَامٌ فَمَنْ أَدْرَکَ ذَلِکَ الْوَقْتَ قَرَّتْ عَینُهُ. إِنَّ الْحُسَینَ ع لَمَّا قُتِلَ أَتَاهُمْ آتٍ وَ هُمْ‏ فِی الْعَسْکَرِ فَصَرَخَ؛ فَزُبِرَ. فَقَالَ لَهُمْ: وَ کَیفَ لَا أَصْرُخُ وَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَائِمٌ ینْظُرُ إِلَى الْأَرْضِ مَرَّةً وَ إِلَى حِزْبِکُمْ مَرَّةً وَ أَنَا أَخَافُ أَنْ یدْعُوَ اللَّهَ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ فَأَهْلِکَ فِیهِمْ.


فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ هَذَا إِنْسَانٌ مَجْنُونٌ.


فَقَالَ َّوَّابُونَ: یا لَلَّهِ [تَاللَّهِ‏] مَا صَنَعْنَا لِأَنْفُسِنَا قَتَلْنَا لِابْنِ سُمَیةَ سَیدَ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ؛ فَخَرَجُوا عَلَى عُبَیدِ اللَّهِ بْنِ زِیادٍ فَکَانَ مِنْ أَمْرِهِمْ مَا کَانَ.


قَالَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَنْ هَذَا الصَّارِخُ؟


قَالَ مَا نَرَاهُ إِلَّا جَبْرَئِیلَ ع أَمَا إِنَّهُ لَوْ أُذِنَ لَهُ فِیهِمْ لَصَاحَ بِهِمْ صَیحَةً یخْطَفُ بِهِ أَرْوَاحَهُمْ مِنْ أَبْدَانِهِمْ إِلَى النَّارِ وَ لَکِنْ أُمْهِلَ لَهُمْ «لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ» أَلِیمٌ.


 


5) سجاد در فرازی از دعای بیستم صحیفه سجادیه می‌فرمایند:


خداوند بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از هدایت درستی بهره مند ساز که آن را با چیزی عوض نکنم؛ و راه حقی که از آن منحرف نشوم؛ نیت رشدی که در آن شک نکنم؛ و بر عمرم بیفزا مادامی که عمرم در راه طاعت تو ج می‌شود، اما هنگامی که عمرم چراگاه شد مرا قبض روح کن پیش از آنکه خشم تو بر من پیشی گیرد یا غضبت بر من مستحکم گردد.


الصحیفة السجادیة، دعاء20 (وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیهِ السَّلَامُ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَ مَرْضِی الْأَفْعَالِ)


... اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ مَتِّعْنِی بِهُدًى صَالِحٍ لَا أَسْتَبْدِلُ بِهِ، وَ طَرِیقَةِ حَقٍّ لَا أَزِیغُ عَنْهَا، وَ نِیةِ رُشْدٍ لَا أَشُکُّ فِیهَا، وَ عَمِّرْنِی مَا کَانَ عُمُرِی بِذْلَةً فِی طَاعَتِکَ، فَإِذَا کَانَ عُمُرِی مَرْتَعاً لِلشَّیطَانِ فَاقْبِضْنِی إِلَیکَ قَبْلَ أَنْ یسْبِقَ مَقْتُکَ إِلَی، أَوْ یسْتَحْکِمَ غَضَبُکَ عَلَی.


توجه


سنت املاء و استدراج بسیار به هم نزدیک است، از این رو، روایاتی که در باب استدراج در جلسه 509 گذشت نیز همگی بدینجا نیز مربوط می‌شود: http://yekaye.ir/al-qalam-68-44/


تدبر


1) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ»


خداوند حتی به افراد بد هم مهلت می‌دهد؛ این گونه نیست که هرکه عمر بیشتری کرد و مهلت بیشتری برای سوءاستفاده از عمر و سرمایه‌اش داشت، این سوء استفاده‌ها واقعا به نفعش تمام شود؛ بلکه این مهلتها سنت خداوند است تا کار بر آنها سخت و سخت‌تر شود و اگر مسیر جهنم را در پیش گرفته، چنان جلو برود که جهنمی شدنش برایش قطعی شود.


 


2) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ»


مهلت و امکاناتی که خداوند به افراد می‌دهد دلیل ارج و قرب آنان نیست؛ بلکه عمل خود افراد است که آنان را بها می‌دهد ویا مایه پست و خوار شدنشان می‌گردد.


به تعبیر دیگر، مهلت‏هاى الهى، نشانه‏ى محبوبیت نیست؛ و نعمت‏های الهی به شرطى سودمند هستند که در راه رشد و خیر قرار گیرند، نه شرّ و گناه. (تفسیر نور، ج‏2، ص207)


 


3) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً ...»


عده‌ای هستند که نه‌تنها فرصت‌ها را از دست می‌دهند، بلکه از فرصت‌ها جهت تضییع و نابودی خویش و بدتر شدن وضع خود استفاده می‌کنند! با اینکه خودشان فکر می‌کنند که از این فرصت دارند سود می‌برند!


 


4) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً»


کفر، مانع شناخت حقیقت است. (تفسیر نور، ج‏2، ص207)


 


5) «نُمْلِی لَهُمْ ... نُمْلِی لَهُمْ»


کوتاه یا بلند بودن عمر و زمان رفاه، بدست خداست. (تفسیر نور، ج‏2، ص207)


 


6) «وَ لا یحْسَبَنَّ ... خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ»


همه انسان‏ها دنبال خیر هستند، لکن بعضى در مصداق اشتباه مى‏کنند. (تفسیر نور، ج‏2، ص207)


 


7) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ»


شبهه


آیا خداوند دوست دارد که افراد زیاد گناه کنند؟! پس چگونه است که فرموده «نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً: مهلت می‌دهیم تا گناهی بیفزایند»؟


الف. حرف «ل» در اینجا لام غایت است نه لام تعلیل؛ یعنی آیه غایت مترتب بر مهلت خدا را شرح می‌دهد؛ شبیه آیه فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً: پس خاندان فرعون، او را [از آب‏] برگرفتند تا سرانجام دشمنِ [جانِ‏] آنان و مایه اندوهشان باشد» (قصص/8) که می‌دانیم که غرض آل فرعون از پذیرش موسی به فرزندی این بود که مایه سرورشان شود اما نهایتش این شد که عامل ناراحتی آنان شد. (مجمع البیان، ج2، ص893)


ب. منظور آیه این است که «کافران گمان نکنند که مهلت ما بدانان، علامت رضایت ما از آنهاست، بلکه این برایشان بد است زیرا ما مهلت دادیم و آنان گناهشان بیشتر می‌شود و سزاوار عذاب دردناک می‌گردند. (ابوالقاسم بلخی، به نقل از مجمع البیان، ج2، ص893)


ج. زیاد شدن گناه «علت مهلت دادن است» ولی این گونه نیست که علت هر کاری، هدف و غرض از آن کار باشد. مثلا می‌گویید به خاطر فقر و ناتوانی از جنگ برگشتم. در اینجا فقر و ناتوانی علت برگشتن است، اما غرض از برگشتن نیست. زیاد شدن گناه، علت مهلت دادن بوده، بدین معناست که در علم خداوند معلوم بوده که آنها بر گناهشان می‌افزایند و برای اینکه این امر محقق شود به آنها مهلت کافی داده می‌شود. (الکشاف، ج1، ص444)[10]


د. این از باب تقدیم و تاخیر است؛ یعنی مفاد آیه مقدم و مؤ بیان شده و مقصود این بوده که «آنان گمان می‌کنند که این مهلتی که به آنها داده‌ایم برای این است که گناه کنند؛ در حالی که ما مهلتی دادیم که برای خویش بهتر باشند [یعنی از این مهلت ما استفاده کنند و به توبه و عمل خیر روی آورند]. (اخفش و اسکافی، به نقل مجمع‌البیان، ج2، ص894) اما بر این قول اشکال شده که اگر چنین می‌بود باید اولین «انما» م ور (إنما) و دومین «انما» مفتوح (أنما) می‌آمد (مجمع‌البیان، ج2، ص894) که در بحث اختلاف قرائات اشاره شد که چنین قرائتی هم هست؛ پس این به عنوان یکی از معانی آیه می‌تواند مورد نظر بوده باشد.


ه. این جمله خبر دادن خداوند است از گمان آنها درباره اینکه عاقبت امرشان به کجا می‌انجامد؛ یعنی آنان گمان می‌کنند که این مهلت دادن نهایتا به نفع آنها خواهد بود؛ در حالی که این نهایتا به ضرر آنها خواهد بود و فقط بار گناهانشان اضافه می‌شود. (این مطلب را ماتریدی به عنوان یکی از تفاسیر معتزله، از این آیه نقل و در آن مناقشه می‌کند؛ به نقل از البحر المحیط، ج‏3، ص446)


و. ...


 


8) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً»


طول عمر مهم نیست، بهره از عمر مهم است. (تفسیر نور، ج‏2، ص207)


 (همچنین به حدیث 5 توجه کنید)


 


9) «وَ لا یحْسَبَنَّ ... أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ... لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ»


زود قضاوت نکنید، پایان کار و آ ت را نیز به حساب بیاورید. (تفسیر نور، ج‏2، ص207)


 


10) «الَّذینَ یسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ؛ إِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیمانِ ... لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ ... أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ ... وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ»


اینکه در این سه آیه به ترتیب عذاب خداوند را به سه عبارت «عظیم» و «ألیم: دردناک» و «مُهین: خوارکننده» توصیف کرد. چه تناسبی بین این سه نوع عذاب، و وضعیتی که به خاطرش معذب شدند هست؟


الف. در اولی، شتافتن به سوی بدی، اقتضایش آن است که جل و عظمت آنچه به سویش می‌شتابند را به شخص سادآوری کنند تا بلکه اجتناب کند؛


در دومی، اقتضای ید و فروش این است که مشتری در معامله روی نفع و زیان خود حساب کند؛ و اگر ی ثمره کارش دردناک باشد از آن منصرف می‌گردد؛


در سومی هم اقتضای مهلت گرفتن، بهره‌وری بیشتر از امکانات و است که مایه بزرگی و افتخار شخص شود؛ و تناسب کلام این است که به او بگویند با این مهلت خوار و پست خواهی شد. (البحر المحیط، ج‏3، ص447)


ب. ...


 


11) «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی‏ لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ»


حکایت


هنگامی که کاروان اسرای اهل بیت به دربار یزید آورده شدند و یزید در مقابل سر مقدس حسین ع جسارت‌ها کرد و اشعار کفرآلودی بر زبان راند، حضرت زینب سلام الله علیها برخاست و فرمود:


حمد و سپاس خداوندی را که پروردگار جهانهاست و صلوات بر جدم سرور ان. راست گفت خداوند که فرمود «سپس عاقبت انى که کارهاى زشت انجام دادند این شد که آیات خدا را تکذیب د و آنها را مس ه مى‏ د» (روم/10)


یزید! آیا گمان کرده ای اینکه راه زمین را بر ما بستی و آفاق آسمان را بر ما تنگ گرفتی و ما در دستان تو اسیرانی شده ایم که به ردیف اینجا و آنجا می‌گردانی و بر ما قدرت داری ناشی از این است که خداوند برای ما حقارت و پستی و برای تو کرامت و امتنان قرار داده است و این به خاطر بزرگی و جل قدر تو نزد اوست؟


بادی به غبغب انداخته ای و از بالا با دیده حقارت می‌نگری و ‌ات را جلو می‌دهی و خوشی زیر دلت زده است از اینکه دیدی دنیا برایت فراهم آمده و کارهایت بر وفق مراد افتاده و سلطنتت بر ما ی ر گردیده و قدرتت بر ما بی معارض گشته است؟


صبر کن! صبر کن! نادانی عقلت را نبَرَد! آیا سخن خداوند عز و جل را فراموش کرده‌ای که فرمود: « و البته انی که کفر ورزیدند نباید چنین حساب نکنند که مهلتی که به آنان می‌دهیم برای خودشان بهتر است؛ فقط به آنها مهلت می‌دهیم تا گناهی بیفزایند و آنان را عذ است خوارکننده.» (آل عمران/178)


الإحتجاج، ج‏2، ص308؛ بلاغات النساء، ص35[11]؛ اللهوف على قتلى الطفوف، ص181 2[12]


... فَقَامَتْ إِلَیهِ زَینَبُ بِنْتُ عَلِی وَ أُمُّهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ وَ قَالَتْ:


الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ الصَّلَاةُ عَلَى جَدِّی سَیدِ الْمُرْسَلِینَ صَدَقَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ کَذَلِکَ یقُولُ «ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّواى‏ أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها یسْتَهْزِؤُنَ».


 أَ ظَنَنْتَ یا یزِیدُ حِینَ أَخَذْتَ عَلَینَا أَقْطَارَ الْأَرْضِ وَ ضَیقْتَ عَلَینَا آفَاقَ السَّمَاءِ فَأَصْبَحْنَا لَکَ فِی إِسَارٍ نُسَاقُ إِلَیکَ سَوْقاً فِی قِطَارٍ وَ أَنْتَ عَلَینَا ذُو اقْتِدَارٍ أَنَّ بِنَا مِنَ اللَّهِ هَوَاناً وَ عَلَیکَ مِنْهُ کَرَامَةً وَ امْتِنَاناً وَ أَنَّ ذَلِکَ لِعِظَمِ خَطَرِکَ وَ جَلَالَةِ قَدْرِکَ؟!


فَشَمَخْتَ بِأَنْفِکَ وَ نَظَرْتَ فِی عَطْفِکَ‏ تَضْرِبُ أَصْدَرَیکَ فَرَحاً وَ تَنْفُضُ مِذْرَوَیکَ مَرَحاً حِینَ رَأَیتَ الدُّنْیا لَکَ مُسْتَوْسِقَةً وَ الْأُمُورَ لَدَیکَ مُتَّسِقَةً وَ حِینَ صَفَا لَکَ مُلْکُنَا وَ خَلَصَ لَکَ سُلْطَانُنَا؟!


فَمَهْلًا مَهْلًا لَا تَطِشْ جَهْلًا؛ أَ نَسِیتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِین‏».


 


 




 




847) سوره آلعمران (3) آیه 176 وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُ

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


847) سوره آل‌عمران (3) آیه 176


وَ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً یُریدُ اللَّهُ أَلاَّ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ


4 ربیع‌الاول 1440


ترجمه


و مبادا تو را غمگین کنند انی که در کفر می‌شتابند، که آنان هرگز هیچ زیانی به خداوند نخواهند رساند؛ خداوند می‌خواهد برای آنها بهره‌ای در آ ت قرار ندهد و آنان را عذ عظیم است.


اختلاف قرائت[1] 


لا یَحْزُنْکَ

این عبارت در اغلب قرائات به همین صورت «لا یَحْزُنْکَ» قرائت شده است، یعنی فعل ثلاثی مجرد؛


اما در قرائت اهل مدینه (نافع) و نیز برخی یکی از قرائات اربعة عشر (ابن‌محیصن، به طریق بلخی) به صورت «لا یُحْزِنْکَ» قرائت شده است، یعنی فعل ثلاثی مزید در باب افعال.


در تفاوت این دو از سیبویه نقل شده که «أحزنتُهُ» به معنای «جعلتُه حزینا: او را غمگین » است؛ اما «حزنتُه» به معنای «جعلت فیه ح : غمی را در [دل] او وارد » است.


مجمع البیان، ج‏2، ص891[2]؛ البحر المحیط، ج‏3، ص442[3]؛ معجم القرائات، ج1، ص625


یُسارِعُونَ

این کلمه را عموما به صورت «یُسارِعُونَ» (باب مفاعله) قرائت کرده‌اند؛


اما در برخی قرائات غیرمشهور (حر بن عبدالرحمن نحوی و طلحه) به صورت «یُسرِعون» (باب افعال) قرائت شده است.


در تفاوت این دو از ابن‌عطیه نقل شده «یسارع» سرعت گرفتنی است که در مقایسه با دیگران باشد اما «یسرع» سرعت گرفتن خود شخص است جدای از مقایسه‌اش با دیگران؛ و از این رو،‌تعبیر «یسارع» دل بر سرعت گرفتن شدیدتری دارد.


البحر المحیط، ج‏3، ص442[4]؛ معجم القرائات، ج1، ص626


نکات ادبی


یَحْزُنْکَ

در آیه 170 همین سوره اشاره شد که که ماده «حزن» را در اصل به معنای خشونت و شدت در چیزی دانسته‌اند، چنانکه به زمین خشن و ناهموار (الحَزْن) گفته می‌شود و این کلمه وقتی در مورد نفس به کار می‌رود به معنای خشونت و ناملایم بودنی است که در اثر غم و غصه در نفس ایجاد می‌شود و نقطه مقابل «فرح» و «سرور» است.


در مقایسه خوف و حزن هم گفته‌اند که خوف مربوط به چیزی است که هنوز رخ نداده و انسان احتمال رخ دادنش را می‌دهد؛ ولی حزن و غم مربوط به چیزی است که رخ داده است و انسان را غمگین کرده است.


http://yekaye.ir/aie-imran-3-170/


حدیث


1) روایتی از گفتگوی سلمان با اکرم درباره آ ا مان - که مصداقی از شتافتن عده‌ای از انسانها به سوی کفر است - نقل شده که چون اصل روایت بسیار طولانی است تنها فرازهایی از آن تقدیم می‌شود:


ابن‌عباس می‌گوید: با اکرم ص در حجة الوداع بودیم که حضرت حلقه در کعبه را گرفت و به ما رو کرد و فرمود: آیا می‌خواهید از علائم قیامت به شما خبر دهم؟


نزدیکترین مردم به او در آن روز سلمان بود؛ وی گفت: بله، یا رسول الله!


فرمود: از علائم نزدیک شدن قیامت ضایع است و پیروی از شهوات و میل به هواپرستی و بزرگداشت پولداران و فروختن دین به دنیا؛ که در چنین شرایطی دل مومن ذوب می‌شود آن گونه که نمک در آب ذوب می‌شود، به خاطر آن منکراتی که می‌بیند و توان تغییر دادنش را ندارد.


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، آن موقع است که منکر معروف شود و معروف منکر؛ خائن را امین شمارند و به او اعتماد کنند و امین را خائن شمارند؛ راستگو را تکذیب کنند و سخن دروغگو را تایید نمایند!


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، در آن شرایط حکمرانی به دست ن بیفتد و کنیزکان [ ن حقیر] را به م برگزینند و بچه‌ها بر منبر بالا روند؛ دروغ گفتن زرنگی قلمداد شود، و ادای واجبات مالی، خسران و زیان، و اموال حکومتی، غنیمت! فرد در حق پدر و مادرش ستم کند ولی در حق دوستش نیکی نماید ...


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، در آن موقعیت است که ن در تجارت شریک همسرش شود [شاید بدان معناست که نفقه دادن تعطیل شده و زن هم دوشادوش مرد مجبور شود وارد بازار کار شود ویا اینکه ن برای تجارت و بالا رفتن فروش کالا به کار گرفته شوند] و باران، گرمای تابستان شود! و کریمان، دچار غیظ و غضب؛ و فرد تنگدست حقیر شمرده شود؛ و بازارها درهم ‌شود: این می‌گوید من که چیزی نفروختم؛ و آن می‌گوید من که سودی ن ؛ و [در این گفتن‌هایشان] توجه ندارند که دارند خدا را مذمت می‌کنند.


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، در آن موقعیت است که چیزی را از شرق می‌آورند و چیزی را از غرب، تا امت مرا رنگ کنند؛ پس وای به حال ضعفای امتم از دست آنها [که فریبشان را می‌خورند] و وای بر آنها از خدا [که در پیروی از این امور فریبنده، خدا را در نظر نمی‌گیرند]؛ نه بر کوچک رحم کنند و به احترام بزرگترها را حفظ نمایند و نه ی که کار بدی کرده [و پشیمان است] را ببخشند. هیکلشان هیکل آدمیان است و دلهایشان دلهای شیاطین.


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، در آن موقع است که مردان به مردان بسنده کنند و ن به ن [ گرایی رایج شود] و سراغ نوجوانان هم بروند چنانکه حتی سراغ دختری که در خانه خودش است هم بروند؛ مردان خود را به ن شبیه کنند و ن خود را به مردان ...


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، که آن موقع ربا علنی شود و بر اساس آنچه در آینده به دست می‌آید [یعنی بر سر چیزی که الان موجود نیست] ویا با رشوه معامله کنند؛ و دین پایین آید و دنیا بالا رود.


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، در آن موقع است که طلاق زیاد شود؛ و حدی از حدود الهی اجرا نگردد؛ و البته به خداوند زیانی نرسد.


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، آن موقع است که خوانندگی و نوازندگی عادی و علنی شود و بَدان امتم دنبال آنان راه بیفتند...


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، آن موقع است که حرمتها دریده شود و ب گناهان رایج گردد؛ و بدان بر نیکان مسلط شوند، دروغ علنی شود و لج‌بازی رایج گردد و فقر [نیاز] ظهور کند و در لباس به هم ف فروشی کنند و باران در غیرموسم خود ببارد؛ طبل و دایره [= نوازدگی] را نیک شمرند و امر به معروف و نهی از منکر را بد بدانند تا جایی که مومن در آن زمان از برده و کنیز هم ذلیل‌تر باشد؛ و قاریان و عابدانشان به سرزنش همدیگر مشغول باشند؛ آنان انی اند که در ملکوت آسمان‌ها پلید و نجس خوانده شوند؛ ...


سلمان گفت: یا رسول الله! آیا واقعا چنین خواهد شد؟


فرمود: بله، به ی که جانم به دست اوست سوگند، ...


تفسیر القمی، ج‏2، ص303-307


حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ مُسْلِمٍ الْخَشَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَرِیحٍ الْمَکِّیِّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِی رِیَاحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ‏ حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص حِجَّةَ الْوَدَاعِ فَأَخَذَ بِحَلْقَةِ بَابِ الْکَعْبَةِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا بِوَجْهِهِ فَقَالَ: أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِأَشْرَاطِ السَّاعَةِ؟


وَ کَانَ أَدْنَى النَّاسِ مِنْهُ یَوْمَئِذٍ سَلْمَانُ رَحْمَةُ اللَّهِ‏ عَلَیْهِ، فَقَالَ بَلَى یَا رَسُولَ اللَّهِ!


فَقَالَ ص: إِنَّ مِنْ أَشْرَاطِ الْقِیَامَةِ إِضَاعَةَ الصَّلَوَاتِ وَ اتِّبَاعَ الشَّهَوَاتِ، وَ الْمَیْلَ إِلَى الْأَهْوَاءِ وَ تَعْظِیمَ أَصْحَابِ الْمَالِ، وَ بَیْعَ الدِّینِ بِالدُّنْیَا، فَعِنْدَهَا یَذُوبُ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ فِی جَوْفِهِ کَمَا یُذَابُ الْمِلْحُ فِی الْمَاءِ مِمَّا یَرَى مِنَ الْمُنْکَرِ فَلَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُغَیِّرَهُ.


قَالَ سَلْمَانُ وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


...[5] قَالَ ص إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ إِنَّ عِنْدَهَا یَکُونُ الْمُنْکَرُ مَعْرُوفاً وَ الْمَعْرُوفُ مُنْکَراً وَ یُؤْتَمَنُ الْخَائِنُ وَ یُخَوَّنُ الْأَمِینُ وَ یُصَدَّقُ الْکَاذِبُ وَ یُکَذَّبُ الصَّادِقُ.


قَالَ سَلْمَانُ وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ ص: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ. یَا سَلْمَانُ! فَعِنْدَهَا تَکُونُ إِمَارَةُ النِّسَاءِ وَ مُشَاوَرَةُ الْإِمَاءِ وَ قُعُودُ الصِّبْیَانِ عَلَى الْمَنَابِرِ وَ یَکُونُ الْکَذِبُ طَرَفاً وَ ا َّکَاةُ مَغْرَماً وَ الْفَیْ‏ءُ مَغْنَماً وَ یَجْفُو الرَّجُلُ وَالِدَیْهِ وَ یَبَرُّ صَدِیقَهُ، و ...[6]


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ وَ عِنْدَهَا تُشَارِکُ الْمَرْأَةُ زَوْجَهَا فِی ِّجَارَةِ وَ یَکُونُ الْمَطَرُ قَیْظاً وَ یَغِیظُ الْکِرَامُ غَیْظاً وَ یُحْتَقَرُ الرَّجُلُ الْمُعْسِرُ فَعِنْدَهَا تَقَارَبُ الْأَسْوَاقُ إِذْ قَالَ هَذَا لَمْ أَبِعْ شَیْئاً وَ قَالَ هَذَا لَمْ أَرْبَحْ شَیْئاً فَلَا تَرَى إِلَّا ذَامّاً لِلَّهِ، ...[7]


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ، یَا سَلْمَانُ! إِنَّ عِنْدَهَا یُؤْتَى بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ شَیْ‏ءٍ مِنَ الْمَغْرِبِ یُلَوَّنُ أُمَّتِی، فَالْوَیْلُ لِضُعَفَاءِ أُمَّتِی مِنْهُمْ وَ الْوَیْلُ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ، لَا یَرْحَمُونَ صَغِیراً وَ لَا یُوَقِّرُونَ کَبِیراً وَ لَا یَتَجَاوَزُونَ مِنْ مُسِی‏ءٍ جُثَّتُهُمْ جُثَّةُ الْآدَمِیِّینَ وَ قُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الشَّیَاطِینِ،


قَالَ سَلْمَانُ وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ! وَ عِنْدَهَا یَکْتَفِی الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَ النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ وَ یُغَارُ عَلَى الْغِلْمَانِ کَمَا یُغَارُ عَلَى الْجَارِیَةِ فِی بَیْتِ أَهْلِهَا وَ تُشْبِهُ الرِّجَالُ بِالنِّسَاءِ وَ النِّسَاءُ بِالرِّجَالِ ...[8]


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی‏ نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ. وَ عِنْدَهَا یَظْهَرُ الرِّبَا وَ یَتَعَامَلُونَ بِالْعِینَةِ وَ الرُّشَى وَ یُوضَعُ الدِّینُ وَ تُرْفَعُ الدُّنْیَا،


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ! وَ عِنْدَهَا یَکْثُرُ الطَّلَاقُ، فَلَا یُقَامُ لِلَّهِ حَدٌّ وَ لَنْ‏ یَضُرُّوا اللَّهَ‏ شَیْئاً .


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ! وَ عِنْدَهَا تَظْهَرُ الْقَیْنَاتُ وَ الْمَعَازِفُ‏ وَ یَلِیهِمْ أَشْرَارُ أُمَّتِی، ...[9]


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ ص: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ. یَا سَلْمَانُ ذَاکَ إِذَا انْتُهِکَتِ الْمَحَارِمُ، وَ اکْتَسَبَتِ الْمَآثِمُ، وَ تَسَلَّطَ الْأَشْرَارُ عَلَى الْأَخْیَارِ، وَ یَفْشُو الْکَذِبُ وَ تَظْهَرُ اللَّجَاجَةُ، وَ تَغْشُو الْفَاقَةُ [الحاجة] وَ یَتَبَاهَوْنَ فِی اللِّبَاسِ وَ یُمْطَرُونَ فِی غَیْرِ أَوَانِ الْمَطَرِ، وَ یَسْتَحْسِنُونَ الْکُوبَةَ وَ الْمَعَازِفَ وَ یُنْکِرُونَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ حَتَّى یَکُونُ الْمُؤْمِنُ فِی ذَلِکَ ا َّمَانِ أَذَلَّ مِنَ الْأَمَةِ وَ یُظْهِرُ قُرَّاؤُهُمْ وَ عُبَّادُهُمْ فِیمَا بَیْنَهُمُ َّلَاوُمَ، فَأُولَئِکَ یُدْعَوْنَ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ الْأَرْجَاسَ وَ الْأَنْجَاسَ،


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ ص: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ! ...[10]


 


2) از صادق ع روایت شده است که اکرم ص فرمودند: چگونه خواهید بود هنگامی که نتان فاسد شوند و جوانانتان به فسق و فجور روی آورند در حالی که شما امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنید؟!


گفته شد: یا رسول الله! آیا این چنین خواهد شد؟!


فرمود: بله؛ و بدتر از آن، چگونه خواهید بود هنگامی که از معروف بازدارید و به منکر امر کنید؟!


گفته شد: یا رسول الله! آیا این چنین خواهد شد؟!


فرمود: بله؛ و بدتر از آن، چگونه خواهید بود هنگامی که معروف را منکر بشمارید و منکر را معروف؟!


الکافی، ج‏5، ص59


عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص کَیْفَ بِکُمْ إِذَا فَسَدَتْ نِسَاؤُکُمْ وَ فَسَقَ شَبَابُکُمْ وَ لَمْ تَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ تَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ؟


فَقِیلَ لَهُ وَ یَکُونُ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟


فَقَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیْفَ بِکُمْ إِذَا أَمَرْتُمْ بِالْمُنْکَرِ وَ نَهَیْتُمْ عَنِ الْمَعْرُوفِ؟


فَقِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ یَکُونُ ذَلِکَ.


قَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیْفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَ الْمُنْکَرَ مَعْرُوفاً؟!


 


3) روایت شده است که پس از اینکه ابوبکر کارگزاران حضرت زهرا س را از فدک بیرون کرد و آن را تصاحب نمود، حضرت زهرا س همراه جمعی از ن به مسجد رفت و خطبه‌ای خواندند. در اوا خطبه خود رو د با انصار و فرمودند:


پس چرا بعد از اینکه مطلب بیان شد گریختید و بعد از اینکه آشکار شد مخفی کردید و بعد از اینکه وارد معرکه شدید عهدشکنی نمودید و بعد از ایمان آوردن مشرک شدید؟ چه بد هستند «گروهى که سوگندهاى خود را ش تند» بعد از اینکع عهد بسته بودند «و بر آن شدند که ص را بیرون کنند، و آنان بودند که نخستین‏بار [جنگ را] با شما آغاز د، آیا از آنان مى‏ترسید؟ پس خدا سزاوارتر است که از او بترسید، اگر که مؤمن بوده‌اید.» (توبه/13).


بدانید که دیدم که تا ابد به امر دون [= دنیا] چسبیده‌اید و ی که که به قبض و بسط امور [= به دست گرفتن امور در شرایط گوناگون] سزاوارتر بود را دور کردید؛ و راحتی و س را برگزیدید و از فراخناک به تنگنا دلخوش نمودید؛ آنچه در ظرفِ [وجود] تان جمع شده بود را بیرون انداختید وآنچه را گوارا نوشیده بودید قی کردید؛ پس «اگر شما و همه انى که در روى زمین‏اند به خدا کفر ورزید، همانا خداوند بى‏نیاز و ستوده است» (ابراهیم/8)...


بعد از سخنان حضرت زهرا ص، ابوبکر شروع کرد به توجیه اقدامات خود، اما دوباره حضرت زهرا رو به مردم د و فرمودند:


ای جماعت مسلمان که به سرعت به سوی گفته‌های باطل می‌شت د و از کار قبیح زیانبار چشم‌پوشی می‌کنید؛ «آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند یا بر دلهایشان قفل است؟!» (محمد/24) «نه چنین است، بلکه آن کارهای زشتی که مرتکب مى‏شده‌اید زنگار بر دلهایتان نهاده است» (اقتباس از مطففین/14) پس [خداوندَ شنوایی و دیدگانتان را گرفته؛ و چه بد جایی برگشتید و بد چیزی نوشیدید و بدتر از آن رااز شما غصب د؛ به خدا سوگند که بار آن را سنگین و کمرشکن و پایانش را وبال گردن خواهید یافت هنگامی که ‌ها کنار رود و سختی‌ها از نقاب برگیرد «و آنچه حسابش را نمى‏کردید، از جانب خدا برایتان آشکار گردد.» (اقتباس از زمر/47) «و باطل‌پیشگان در آنجا زیانکار شوند» (غافر/78) ...


الإحتجاج (للطبرسی)، ج‏1، ص103-106؛ مناقب آل أبی طالب، ج‏2، ص206[11]؛


رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ‏  بِإِسْنَادِهِ عَنْ آبَائِهِ ع‏ أَنَّهُ لَمَّا أَجْمَعَ‏  أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ عَلَى مَنْعِ‏ فَاطِمَةَ ع فَدَکاً وَ بَلَغَهَا ذَلِکَ‏  لَاثَتْ خِمَارَهَا  عَلَى رَأْسِهَا وَ اشْتَمَلَتْ بِجِلْبَابِهَا  وَ أَقْبَلَتْ فِی لُمَةٍ  مِنْ حَفَدَتِهَا وَ نِسَاءِ قَوْمِهَا تَطَأُ ذُیُولَهَا  مَا تَخْرِمُ مِشْیَتُهَا مِشْیَةَ رَسُولِ اللَّهِ ص‏  حَتَّى دَخَلَتْ عَلَى أَبِی بَکْر ...


فَأَنَّى حُزْتُمْ بَعْدَ الْبَیَانِ وَ أَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الْإِعْلَانِ وَ نَکَصْتُمْ بَعْدَ الْإِقْدَامِ وَ أَشْرَکْتُمْ بَعْدَ الْإِیمَانِ بُؤْساً لِقَوْمٍ «نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» أَلَا وَ قَدْ أَرَى أَنْ قَدْ أَخْلَدْتُمْ إِلَى الْخَفْضِ وَ أَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَ الْقَبْضِ وَ خَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ وَ نَجَوْتُمْ بِالضِّیقِ مِنَ السَّعَةِ فَمَجَجْتُمْ مَا وَعَیْتُمْ وَ دَسَعْتُمُ الَّذِی تَسَوَّغْتُمْ فَ «إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِید»


... فَالْتَفَتَتْ فَاطِمَةُ ع إِلَى النَّاسِ وَ قَالَتْ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِینَ الْمُسْرِعَةَ إِلَى قِیلِ الْبَاطِلِ الْمُغْضِیَةَ عَلَى الْفِعْلِ الْقَبِیحِ الْخَاسِرِ «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‏ قُلُوبٍ أَقْفالُها؟» «کَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِکُمْ» مَا أَسَأْتُمْ مِنْ أَعْمَالِکُمْ فَأَخَذَ بِسَمْعِکُمْ وَ أَبْصَارِکُمْ وَ لَبِئْسَ مَا تَأَوَّلْتُمْ وَ سَاءَ مَا بِهِ أَشَرْتُمْ وَ شَرُّ مَا مِنْهُ اغْتَصَبْتُمْ لَتَجِدُنَّ وَ اللَّهِ مَحْمِلَهُ ثَقِیلًا وَ غِبَّهُ وَبِیلًا إِذَا کُشِفَ لَکُمُ الْغِطَاءُ وَ بَانَ بإورائه [بِإِدْرَائِهِ‏] الضَّرَّاءُ «وَ بَدَا لَکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَحْتَسِبُونَ» «وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُون» ...


این فرازها با اندک تفاوتی در عبارات، در بسیاری از منابع شیعه و سنی آمده است از جمله:


بلاغات النساء، ص29-30؛ السقیفة و فدک، ص100؛ دلائل الإمامة، ص120-122؛ شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، ج‏16، ص213؛ و ...


 


 


 




[1] . درباره اعمش قرائت «لَنْ یَضِرُّوا» نقل شده است: قرأ الجماعة « لَنْ یَضُرُّوا» بضم الضاد؛ و قرأ الاعمش « لَنْ یَضِرُّوا» ب رها. (معجم القرائات، ج1، ص626) اما چون این نقل در همه‌جا نبود در متن نیاوردم؛ مثلا در الکامل المفصل فی القرائات الربعة عشر، ص73 که از این آیه بحث کرده، اشاره‌ای به این قرائت اعمش نکرده است. شاید این مطلب با یکی از روایت‌های کمتر مشهور اعمش نقل شده باشد.


[2] . قرأ نافع فی جمیع القرآن یحزن بضم الیاء و ر ا ای إلا قوله «لا یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ» فإنه فتحها و ضم ا ای و قرأ الباقون فی جمیع القرآن بفتح الیاء و ضم ا ای و قرأ أبو جعفر ع ما قرأ نافع فإنه فتح الیاء فی جمیع القرآن إلا قوله لا یَحْزُنُهُمُ فإنه ضم الیاء. الحجة: قال أبو علی قال سیبویه تقول فتن الرجل و فتنته و حزن الرجل و حزنته و زعم الخلیل إنک حیث قلت فتنته و حزنته لم ترد أن تقول جعلته حزینا و جعلته فاتنا کما إنک حین تقول أدخلته جعلته داخلا و لکنک أردت أن تقول جعلت فیه ح و فتنة کما تقول کحلته جعلت فیه کحلا و دهنته جعلت فیه دهنا فجئت بفعلته على حدة و لم ترد بفعلته هاهنا تغییر قولک حزن و فتن و لو أردت ذلک لقلت أحزنته و أفتنته قال و قال بعض العرب‏ أفتنت الرجل و أحزنته إذا جعلته فاتنا و حزینا فغیروا فعل قال أبو علی فهذا الذی حکیته عن بعض العرب حجة نافع فأما قراءة لا یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ فیشبه أن ی اتبع فیه أثرا و أحب الأخذ بالوجهین.


[3] . و قرأ نافع: یحزنک من أحزن، و کذا حیث وقع المضارع، إلا فی لا یحزنهم الفزع الأکبر، فقرأه من حزن کقراءة الجماعة فی جمیع القرآن. یقال: حزن الرّجل أصابه الحزن، و حزنته جعلت فیه ذلک، و أحزنته جعلته حزینا.


[4] . و قرأ النحوی: یسرعون من أسرع فی جمیع القرآن. قال ابن عطیة: و قراءة الجماعة أبلغ، لأن من یسارع غیره أشد اجتهادا من الذی یسرع وحده. و فی ضمن قوله: إنهم لن یضروا اللّه شیئا دلالة على أنّ و بال ذلک عائد علیهم، و لا یضرون إلا أنفسهم.


[5] . قَالَ إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ! إِنَّ عِنْدَهَا یَلِیهِمْ أُمَرَاءُ جَوَرَةٌ وَ وُزَرَاءُ فَسَقَةٌ، وَ عُرَفَاءُ ظَلَمَةٌ، وَ أُمَنَاءُ خَوَنَةٌ،


فَقَالَ سَلْمَانُ وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ!


[6] . وَ یَطْلُعُ الْکَوْکَبُ الْمُذْنِبُ،


[7] . قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ. یَا سَلْمَانُ! فَعِنْدَهَا یَلِیهِمْ أَقْوَامٌ إِنْ تَکَلَّمُوا قَتَلُوهُمْ وَ إِنْ سَکَتُوا اسْتَبَاحُوا حَقَّهُمْ لَیَسْتَأْثِرُونَ أَنْفُسَهُمْ بِفَیْئِهِمْ وَ لَیَطَئُونَ حُرْمَتَهُمْ وَ لَیَسْفِکُنَّ دِمَاءَهُمْ وَ لَیَمْلَأُنَّ قُلُوبَهُمْ دَغَلًا وَ رُعْباً، فَلَا تَرَاهُمْ إِلَّا وَجِلِینَ خَائِفِینَ مَرْعُوبِینَ مَرْهُوبِینَ،


[8] . وَ لَتَرْکَبَنَّ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوجَ فَعَلَیْهِنَّ مِنْ أُمَّتِی لَعْنَةُ اللَّهِ، قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟! فَقَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ! إِنَّ عِنْدَهَا تُزَخْرَفُ الْمَسَاجِدُ کَمَا تُزَخْرَفُ الْبِیَعُ وَ الْکَنَائِسُ وَ تُحَلَّى الْمَصَاحِفُ، وَ تُطَوَّلُ الْمَنَارَاتُ وَ تَکْثُرُ الصُّفُوفُ بِقُلُوبٍ مُتَبَاغِضَةٍ وَ أَلْسُنٍ مُخْتَلِفَةٍ.


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ ؟!


قَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ وَ عِنْدَهَا تُحَلَّى ذُکُورُ أُمَّتِی بِالذَّهَبِ وَ یَلْبَسُونَ الْحَرِیرَ وَ الدِّیبَاجَ وَ یَتَّخِذُونَ جُلُودَ النُّمُورِ صِفَافاً.


[9] . قَالَ سَلْمَانُ وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


قَالَ ص: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ یَا سَلْمَانُ! وَ عِنْدَهَا تَحُجُّ أَغْنِیَاءُ أُمَّتِی لِلنُّزْهَةِ وَ تَحُجُّ أَوْسَاطُهَا لِلتِّجَارَةِ وَ تَحُجُّ فُقَرَاؤُهُمْ لِلرِّیَاءِ وَ السُّمْعَةِ فَعِنْدَهَا یَکُونُ أَقْوَامٌ یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ لِغَیْرِ اللَّهِ وَ یَتَّخِذُونَهُ مَزَامِیرَ، وَ یَکُونُ أَقْوَامٌ یَتَفَقَّهُونَ لِغَیْرِ اللَّهِ وَ تَکْثُرُ أَوْلَادُ ا ِّنَا، وَ یَتَغَنَّوْنَ بِالْقُرْآنِ، وَ یَتَهَافَتُونَ‏ بِالدُّنْیَا.


[10] . فَعِنْدَهَا لَا یَحُضُّ الْغَنِیُّ عَلَى الْفَقِیرِ حَتَّى إِنَّ السَّائِلَ یَسْأَلُ فِیمَا بَیْنَ الْجُمُعَتَیْنِ لَا یُصِیبُ أَحَداً یَضَعُ فِی کَفِّهِ شَیْئاً.


قَالَ سَلْمَانُ: وَ إِنَّ هَذَا لَکَائِنٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟!


فَقَالَ: إِی وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ، یَا سَلْمَانُ! عِنْدَهَا یَتَکَلَّمُ الرُّوَیْبِضَةُ،


فَقَالَ: وَ مَا الرُّوَیْبِضَةُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی؟!


قَالَ ص: یَتَکَلَّمُ فِی أَمْرِ الْعَامَّةِ مَنْ لَمْ یَکُنْ یَتَکَلَّمُ فَلَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا قَلِیلًا حَتَّى تَخُورَ الْأَرْضُ خَوْرَةً فَلَا یَظُنُّ کُلُّ قَوْمٍ إِلَّا أَنَّهَا خَارَتْ فِی نَاحِیَتِهِمْ فَیَمْکُثُونَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ یَنْکُتُونَ فِی مَکْثِهِمْ فَتُلْقِی لَهُمُ الْأَرْضُ أَفْلَاذَ کَبِدِهَا ذَهَباً وَ فِضَّةً ثُمَّ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَى الْأَسَاطِینِ فَقَالَ مِثْلَ هَذَا فَیَوْمَئِذٍ لَا یَنْفَعُ ذَهَبٌ وَ لَا فِضَّةٌ.


[11] . در مناقب، ابتدا فراز دوم آمده سپس فراز اول، آن هم به طور مختصرتر:


 وَ قَالَتْ ع لَمَّا تَکَلَّمَتْ مَعَ الْأَوَّلِ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمَةِ الْمُسْرِعَةِ إِلَى قِبَلِ الْبَاطِلِ الْمِغْضِیَةِ «3» عَلَى الْفِعْلِ الْخَاسِرِ أَ فَلَا تَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‏ قُلُوبٍ أَقْفالُها کَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِکُمْ بِتَتَابُعِ سَیِّئَاتِکُمْ فَأَخَذَ بِسَمْعِکُمْ وَ أَبْصَارِکُمْ وَ لَبِئْسَ مَا تَأَوَّلْتُمْ وَ سَاءَ مَا بِهِ أَشَرْتُمْ وَ شَرَّ مَا مِنْهُ اعْتَصَمْتُمْ لَتَجِدُنَّ وَ اللَّهِ مَحَلَّهَا ثَقِیلًا وَ غَیَّها وَبِیلًا إِذَا کُشِفَ لَکُمُ الْغِطَاءُ وَ بَانَ وَ زَادَ وَیْهُ الصِّرَاطِ وَ بَدَا لَکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَحْتَسِبُونَ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ ...


أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ مُؤْمِنِینَ أَلَا وَ اللَّهِ لَقَدْ أَخْلَدْتُمْ إِلَى الْخَفْضِ وَ کُلِّفْتُمْ بِالدَّعَةِ فَمَحَجْتُمْ بِالَّذِی وَعَیْتُمْ فَ إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ الْآیَة


 




846) سوره آلعمران (3) آیه 175 إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوّ

درخواست حذف اطلاعات

 بسم الله الرحمن الرحیم


846) سوره آل‌عمران (3) آیه 175


إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ


1 ربیع الاول 1440


ترجمه


جز این نیست که آن است که پیروانش را می‌ترساند؛ پس، از آنان نترسید و از من بترسید اگر که مومن بوده‌اید.


اختلاف قرائت[1] 


یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ

این عبارت در قرائات مشهور به همین صورت «یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ» قرائت شده است؛ اما:


در قرائت ابن مسعود، ابن عباس، عکرمه و عطاء به صورت «یُخَوِّفُکُم أَوْلِیاءَهُ: شما را از اولیای خود می‌ترساند» است؛


در روایت ‌ّ بن کعب و نخعی، به صورت «یُخَوِّفُکُم بِأَوْلِیاءِهِ» قرائت شده که به لجاظ معنایی شبیه ح فوق است و این «ب» را می‌توان باء ‌زائده دانست که «اولیاء» در همان نقش معنایی مفعول دوم باشد؛ و می‌توان باء‌سببیت دانست که معنایش چیزی بوده شبیه اینکه «یخوفکم الشر باولیائه: شما را به وسیله اولیای خود از گزندهایی که قرار است به شما برسد می‌ترساند»


و در روایت سمین از همین دو نفر، به صورت «یُخَوِّفُ بِأَوْلِیاءِهِ» (شبیه روایت مشهور،‌ که فقط حرف «ب» اضافه دارد) روایت شده است.


و در روایت ابوعمرو دانی و نخعی از ابن‌عباس به صورت «یُخَوِّفُکُم أَوْلِیاءُهُ: اولیای هستند که شما را می‌ترسانند» نیز روایت شده است.


(البحر المحیط، ج‏3، ص440[2]؛ معجم القرائات، ج1، ص625)


نکات ادبی


یُخَوِّفُ   تَخافُوهُمْ   خافُونِ

ماده «خوف» در اصل دل بر ترس و بیم (فزع) دارد. (معجم المقاییس اللغة، ج‏2، ص230) به تعبیر دیگر، «خوف» عبارت است از اینکه شخص به خاطر یک نشانه محتمل ویا قطعی[3]، انتظار مواجهه با یک امر ناخوشایند را داشته باشد؛ همان گونه که امید و طمع، عبارت است از اینکه به خاطر یک نشانه محتمل ویا قطعی، شخص انتظار رسیدن به یک امر خوشایند را داشته باشد؛ و نقطه مقابل خوف، «امن» است (مفردات ألفاظ القرآن، ص303) و آیاتی نظیر «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْف» (نساء/83) ، «لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً» (نور/55) ، «لا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنینَ» (قصص/31) ، «آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ» (قریش/4) ، شاهدی است بر اینکه «خوف» در مقابل «امن» است ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص145)


از شواهدی که نشان می‌دهد که کلمه ترس همواره با یک نوع شناخت همراه است [ولو ممکن است شناخت ناصواب باشد] عبارت «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما ...» (اگر از ج و اختلاف زن و شوهر می‌ترسید، ...؛ نساء/35) است که حتی گفته شده که « م» در اینجا به معنای «عرفتم: دانستید» می باشد؛ یعنی اگر به خاطر اطلاع از حال و روز آنها می ترسید که چنین شود ...» (مفردات ألفاظ القرآن، ص303)


ماده «خوف» در ح عادی متعدی است (ترسیدن همواره، ترس از چیزی است) خواه این مفعول ذکر شود (وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما، نساء/35؛ إِنِّی أَخافُ اللَّهَ، مائده/28؛ وَ اللَّاتِی تَخافُونَ نُشُوزَهُنَ‏، نساء/34) یا در تقدیر باشد (فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً، بقره/239؛ لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلى‏، طه/68؛ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ، بقره/38) که این حذف مفعول، یا برای دل بر اطلاق است [یعنی می‌خواهد هر امر ترس‌آوری را شامل شود] و یا اگر امر خاصی مورد نظر بوده، واضح است و اقتضای کلام حذف آن بوده است. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص146)


این ماده وقتی به باب تفعیل می‌رود، به دو مفعول متعدی می‌شود («تخویف» یعنی ترساندن ی از ی [یا از چیزی]) «ذلِکَ یُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ‏» (زمر/16) که مقصود از ترساندن از خدا، تاکید بر خویشتنداری و حفظ خود از عذاب خداوند (مفردات ألفاظ القرآن، ص303) ویا به تعبیر دیگر، ترساندن از این است که خداوند بخواهد به اقتضای عد ش با ما رفتار کند و ما را به خاطر گناهانمان مواخذه نماید. (مطهری، ده گفتار، گفتار «تقوی») و در اینجا نیز ممکن است دو مفعول در کلام ذکر شود و ممکن است یکی (إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ؛ آل عمران/175) یا هر دو (وَ ما نُرْسِلُ بِالْآیاتِ إِلاَّ تَخْویفاً؛ اسراء/59) در تقدیر باشد. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص146)


و وقتی به باب «تفعّل» می رود (أَوْ یَأْخُذَهُمْ عَلى‏ تَخَوُّفٍ؛ نمل/47) برخی گفته‌اند به اقتضای این باب، دل بر مطاوعه و پذیرش خوف (استقرار ح ترس در درون شخص) می‌کند. ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص146) ولی بسیاری از اهل لغت تاکید کرده‌اند که «تخوّف» در زبان عربی به صورت متعدی و به معنای «کاستن و نقص وارد بر ی که مایه ترس او شود» به کار می‌رود (معجم المقاییس اللغة، ج‏2، ص230) و برخی هم آن را به معنای «ظهور خوف در شخص» دانسته‌اند (مفردات ألفاظ القرآن، ص303).


«خیفة» بر وزن «فعلة» دل بر «ح » می‌کند؛ و مقصود از آن، ح و وضعیتی است که ترس بر شخص مستولی شده است: «فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسى؛‏ قُلْنا لا تَخَفْ»‏([طه/67) و گاه این کلمه در همان معنای مصدری (به معنای «خوف: ترس) به کار می‌رود «وَ الْمَلائِکَةُ مِنْ خِیفَتِهِ‏» (رعد/13) «تَخافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ‏» (روم/28) و در این گونه موارد هم برخی تذکر داده‌اند که وجه استعمال «خیفة» به جای «خوف» این است که خداوند می‌خواهد اشاره کند که این ترس، به صورت یک ح ی درآمده که از آنان جدا نمی‌شود. (مفردات ألفاظ القرآن، ص303) ویا اینکه به نوع حاصی از ترس اشاره می‌کند (چرا که وزن فعله، دل بر نوع خاص بودن دارد؛ حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص146)


ماده «خوف» در زبان عربی با موادی مانند «خشی» (خشیت) ، «حذر» ، «رهب» (رهبت) ، «فزع» ، «هلع» (هلوع)، «وحش» (وحشت) ، «هول» ، و «نذر» (انذار) نزدیک است اما تفاوت ظریفی بین اینها هست:


در مورد تفاوتش با «خشیت»[4] در بحث از آیه قبل نیز اشاره شد که برخی «خشیت» را خوفی دانسته‌اند که همراه با نوعی تعظیم نسبت به امر مورد نظر باشد، (مفردات ألفاظ القرآن، ص283) اما دیگران با توجه به برخی از کاربردهای قرآنی این واژه مانند «فَخَشِینا أَنْ یُرْهِقَهُما طُغْیاناً وَ کُفْراً» (کهف/80) «تَخْشَوْنَ کَسادَها» (توبه/24) «ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ‏ منکم» (نساء/25) «خَشْیَةَ إِمْلاقٍ‏» (اسراء/31) و «خَشْیَةَ الْإِنْفاق» (اسراء/100)‏ با این تحلیل مخالفت کرده، و گفته‌اند که معنای این ماده «مراقبت و محافظت ی است که همراه با خوف باشد» و به لحاظ معنایی به ماده «خشع» نزدیک است (خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّه‏؛ /21) ( حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص64-65)


جلسه 728 http://yekaye.ir/al-fater-35-28/


در تفاوتش با «حذر» گفته‌اند که اگرچه در هر دو انتظار رسیدن امر ناخوشایند در کار است، اما در «حذر» اینکه شخص برای در امان ماندن از امر ناخوشایند تدبیری بین د و خود را حفظ و دفع خطر کند لحاظ شده، اما خوف وما چنین نیست. (الفروق فی اللغة، ص235-236؛ حقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص145)


در تفاوتش با «رهبت» گفته‌اند «رهبت« خوفی است که ادامه‌دار و مستمر باشد؛ و از این روست که به «راهب» راهب گویند. (الفروق فی اللغة، ص236؛ حقیق، ج‏3، ص145) و از علی بن عیسی نقل شده که وی بر این باور است که «خوف» در جایی است که نسبت به ضرر یا خطر محتمل علم قطعی در کار نباشد، ولی «رهبت» در جایی است که علم قطعی به خطر و ضرر پیش رو در کار باشد. (الفروق فی اللغة، ص236)


در تفاوتش با «فزع» گفته‌اند که «فزع» امر ترسناکی است که ناگهانی سر برسد و انسان یکدفعه با آن مواجه شود (الفروق فی اللغة، ص236؛ حقیق، ج‏3، ص145)


در تفاوتش با «هلع» (إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً؛ معارج/19) برخی گفته‌اند که «هلع» از مراتب «جزع» (إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً؛ معارج/20) و «فزع» است ( حقیق، ج‏3، ص145) اما برخی آن را وضعیتی بدتر از «جزع» دانسته‌اند؛ یعنی آن کم‌طاقتی‌ای که موجب می‌شود انسان در شرایط سختی جزع و فزع کند و در شرایط راحتی، دچار غرور و تکبر گردد، چنانکه قرآن کریم می‌فرماید «إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً؛ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً؛ وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً» (معارج/19-21) (الفروق فی اللغة، ص237)


در تفاوتش با «هول» (= هراس) گفته‌اند که «هول» ترسیدن از چیزی است که شخص نداند که آن امر ترسناکی چگونه ممکن است بلایی بر سر وی بیاورد، چنانکه می‌گویند «هول و هراس شب» یا «هول و هراس دریا». (الفروق فی اللغة، ص238)


در تفاوتش با «وجل» گفته‌اند که در کلمه «وجل» یک اضطراب و تشویش و عدم اطمینان مورد تاکید است؛ و فعل «وجل» لازم است در حالی که فعل مربوط به ماده «خوف» متعدی است. (الفروق فی اللغة، ص238)


در تفاوتش با «وحش» (وحشت) گفته‌اند که «وحشت» در مقابل «انس» است در حالی که «خوف» در مقابل «امن» است ( حقیق، ج‏3، ص145) در واقع، «وحشت» نه هر گونه ترسی، بلکه ترسی است که ناشی از نامانوس بودن و احساس غریبی و تنهایی است.


در تفاوتش با «نذر» (انذار) هم قبلا بیان شد که عموما «انذار» را اخص از «ترساندن» (تخویف) دانسته‌اند؛ برخی گفته‌اند ترساندنی است از طریق سخن انجام می‌شود ( حقیق، ج‏12، ص75)؛ وبرخی توضیح داده‌اند که ترساندنی است که موضع ترس، و چرایی ترسناک بودن را برای مخاطب آشکار می‌کند و ناشی از نوعی احسان و خیرخواهی از جانب انذاردهنده است و هرچه آن امری که سزاوار ترسیدن است عظیم‌تر باشد، این احسان بیشتر است. (الفروق فی اللغة، ص237)


جلسه 723 http://yekaye.ir/al-fater-35-23/


ماده «خوف» و مشتقات آن جمعا 124 بار در قرآن کریم به کار رفته است.


حدیث


1) سجاد ع در فرازی از دعای 25 صحیفه سجادیه می‌فرمایند:


خدایا ... و مرا و فرزندانم را از رانده شده پناه بده؛ که همانا تو ما را آفریدی و امر و نهی فرمودی و به پاداش آنچه بدان امر کردی مشتاق کردی و از عقابش بیم دادی؛


و برای ما دشمنی قرار دادی که دامهای کیدش را برای ما گسترده، او را نسبت به ما تسلطی بخشیدی که ما را نسبت به او چنان تسلطی ندادی: او را در ما جای دادی و همچون خون در ما جاری ساختی، به طوری که اگر غافل شویم او غافل نشود و اگر فراموش کنیم او فراموش نکند، ما را از عقابت غافل می‌کند و ما را از غیر تو می‌ترساند ...


خدایا، پس سلطه او بر ما را به سلطنت خویش درهم شکن تا اینکه با کثرت دعای به درگاه تو، او از دسترسی به ما حبس شود و ما درحالی که از کید او در عصمت قرار گرفتاه باشیم صبح کنیم ...[5]


الصحیفة السجادیة، (دعاء25: وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ لِوُلْدِهِ)


... وَ أَعِذْنِی وَ ذُرِّیَّتِی مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، فَإِنَّکَ خَلَقْتَنَا وَ أَمَرْتَنَا وَ نَهَیْتَنَا وَ رَغَّبْتَنَا فِی ثَوَابِ مَا أَمَرْتَنَا وَ رَهَّبْتَنَا عِقَابَهُ، وَ جَعَلْتَ لَنَا عَدُوّاً یَکِیدُنَا، سَلَّطْتَهُ مِنَّا عَلَى مَا لَمْ تُسَلِّطْنَا عَلَیْهِ مِنْهُ، أَسْکَنْتَهُ صُدُورَنَا، وَ أَجْرَیْتَهُ مَجَارِیَ دِمَائِنَا، لَا یَغْفُلُ إِنْ غَفَلْنَا، وَ لَا یَنْسَى إِنْ نَسِینَا، یُؤْمِنُنَا عِقَابَکَ، وَ یُخَوِّفُنَا بِغَیْرِکَ ...[6]


اللَّهُمَّ فَاقْهَرْ سُلْطَانَهُ عَنَّا بِسُلْطَانِکَ حَتَّى تَحْبِسَهُ عَنَّا بِکَثْرَةِ الدُّعَاءِ لَکَ فَنُصْبِحَ مِنْ کَیْدِهِ فِی الْمَعْصُومِینَ بِکَ...[7]


 


2) از صادق ع روایت شده است:


مومن همواره بین دو ترس است: [ترس از] گناهی که سپری شده و نمی‌داند که خداوند در مورد آن چه خواهد کرد؛ و [ترس از] عمری که باقی مانده و نمی‌داند که چه امر هلاکت‌باری را ممکن است در آن ب کند؛ پس صبح نمی‌کند مگر اینکه ترسان است؛ و چیزی جز این ترس او را اصلاح نکند.


الکافی، ج‏2، ص71


عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:


الْمُؤْمِنُ بَیْنَ مَخَافَتَیْنِ ذَنْبٍ قَدْ مَضَى لَا یَدْرِی مَا صَنَعَ اللَّهُ فِیهِ وَ عُمُرٍ قَدْ بَقِیَ لَا یَدْرِی مَا یَکْتَسِبُ فِیهِ مِنَ الْمَهَالِکِ فَهُوَ لَا یُصْبِحُ إِلَّا خَائِفاً وَ لَا یُصْلِحُهُ إِلَّا الْخَوْفُ.


 


4) از صادق ع روایت شده است که فرمودند:


ی که از خداوند بترسد، خداوند همه چیز را از او می‌ترساند؛ و ی که از خداوند نترسد خداوند او را از همه چیز بترساند.


الکافی، ج‏2، ص68


مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ:


مَنْ خَافَ اللَّهَ أَخَافَ اللَّهُ مِنْهُ کُلَّ شَیْ‏ءٍ وَ مَنْ لَمْ یَخَفِ اللَّهَ أَخَافَهُ اللَّهُ مِنْ کُلِّ شَیْ‏ءٍ.[8]


تدبر


1) «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»


آن است که پیروانش را می‌ترساند؛ ی که مومن باشد در مسیر زندگی خویش از هیچ چیز نمی‌ترسد جز از خداوند؛ که ترس از خداوند هم در حقیقت ترس از این است که انسان نتواند وظیفه خود را درست انجام دهد.


حکایت


در سخنرانی‌ 26 فروردین 1343 در مسجد اعظم قم چنین گفت:


اگر من خدای نخواسته، یک‌وقتی دیدم که مصلحت اقتضا می‌کند که یک حرفی بزنم، می‌زنم و دنبالش راه می‌افتم و از هیچ چیز نمی‌ترسم بحمدالله تعالی. والله، تا حالا نترسیده‌ام. آن روز هم که می‌بردندم، آنها می‌ترسیدند؛ من آنها را تسلیت می‌دادم که نترسید!


آ اگر ما برای مقصد ی، برای مقصدی که انبیا خودشان را به آب و آتش زدند، اولیای عظام خودشان را به کشتن دادند، علمای بزرگ را آتش زدند، سر ب د، حبس د، تبعید د، حبسهای طولانی د، اگر چنانچه ما برای مقاصد بترسیم، دین نداریم. دیندار هم برای اینکه قه را از این عالم خالی کند می‌ترسد؟ اگر ما ماورای این عالم را اعتقاد داشته باشیم، باید شکر کنیم که در راه خدا کشته بشویم و برویم در صف .


بترسیم؟ از چه چیز بترسیم؟ آن باید بترسد که غیر این عالم جایی ندارد. خدای تبارک و تعالی وعده کرده به ما که یک جای خوب دارید، اگر چنانچه به دین من رفتار کنید؛ و ما امیدوارم که رفتار کنیم؛ امید دارم که رفتار کنیم. ما از چه بترسیم؟ چه ترسی ما داریم از شماها؟ شما آن آ امر این است که ما را کنید؛ اول زندگی راحت ماست؛ از این کاریها بیرون می‌رویم؛ از این رنج و مِحَن خلاص می‌شویم. آقای ما فرموده: «واللهِ، لَابْنُ طالبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفلِ بِثَدْیِ امِّه‌» (نهج‌البلاغه، خطبه5 : سوگند به خدا، علاقه پسر ابوطالب به مرگ، بیشتر است از علاقه طفل به مادرش.) خوب ایشان فرموده‌اند، ما البته نمی‌توانیم همچو دعوی‌ها ، لکن ما شیعه او هستیم. ما اگر از مرگ بترسیم، معنایش این است که ماوراءالطبیعه قبول نیست.


صحیفه ، ج1، ص293


http://farsi.rouhollah.ir/library/sahifeh?volume=1&tid=178


 


2) «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ»


نه فقط مومنان را می‌ترساند؛ بلکه قبل از مومنان، دوستداران خودش را هم می‌ترساند؛ و با این ترساندن و وعده‌های دروغ دادن است که می‌تواند بر آنها سوار شود؛ چنانکه در جای دیگر فرمود: «الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاء: به شما وعده فقیر شدن می‌دهد و شما را به اء وادار می‌کند» (بقره/268)


 


3) «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ»


مقصود از این عبارت «یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ» چیست؟


الف. از آنجا که فعل «یخوّف» از افعالی است که دو مفعول می‌گیرند ( ی را از چیزی ترساندن) علی‌القاعده یکی از مفعولهایش محذوف (در تقدیر) است، و آن محذوف می تواند مفعول دوم باشد؛ یعنی دوستان خود، یعنی منافقان و بیماردلان و سست‌عنصران را، که در میان مسلمانان حضور دارند،


الف.1. از لشکر دشمن،


الف.2. از صدماتی که در همراهی با مسلمانان ممکن است متوجه آنان شود،


الف.3. از ....


می‌ترساند. (مجمع‌البیان، ج2، ص890؛ البحر المحیط، ج3، ص440)


ب. آن محذوف می تواند مفعول دوم باشد؛ یعنی منظور از این عبارت، «یُخَوِّفُکم أَوْلِیاءَهُ» بوده باشد [چنانکه در برخی از قرائات غیرمشهور چنین هم قرائت شده است] یعنی شما را از دوستداران خود می‌ترساند (زجاج، ابوعلی فارسی و ...؛ به نقل از مجمع‌البیان، ج2، ص890)؛ که در این صورت، این مطلب، تعبیر دیگری است از مضمونی که در آیه 173 گذشت که: «إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ: همانا مردم علیه شما جمع شده‌اند؛ پس، از آنان بترسید!» (البحر المحیط، ج3، ص440)


ج. می‌توان جمله را همانند ح الف تحلیل کرد با این تفاوت که چه‌بسا مرجع ضمیر «ه» در «أَوْلِیاءَهُ»، نه ، بلکه خداوند باشد؛ یعنی «اولیاءه المومنین: اولیای مومن خدا» را می‌ترساند؛ به تعبیر ساده‌تر، مقصود این است که « مومنان را از کافران می‌ترساند». (ابن‌عباس، مجاهد، قتاده، به نقل از مجمع‌البیان، ج2، ص890)


د. می‌تواند «یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ» در معنای «یُخَوِّفُ بأَوْلِیائِهِ» باشد، یعنی حرف جر حذف شده و اصطلاحاً منصوب به نزع خافض باشد (شبیه «لِیُنْذِرَ بَأْساً شَدِیداً» که به معنای «لینذرکم ببأسٍ شدیدٍ» است)؛ یعنی با دوستان خود [شما را] می‌ترساند (مجمع‌البیان، ج2، ص890؛ البحر المحیط، ج3، ص440) که معنایش بسیار شبیه ح قبل می‌شود؛ و چنانکه اشاره شد در برخی از قرائات غیرمشهور این گونه هم قرائت شده است.


ه. ...


 


4) «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ»


ظاهرا این آیه اشاره است به آیه 173 که فرمود ««الَّذینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ: انی که مردم بدانان گفتند همانا مردم علیه شما جمع شده‌اند؛ پس، از آنان بترسید!»


اگر چنین باشد، این آیه از مواردی است که کلمه « » را در مورد انسانها به کار برده است؛ و این مطلب در قرآن نمونه‌های دیگری هم دارد که معروفترینش این است: «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ» (ناس/4-6) (المیزان، ج4، ص65)


 


5) «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ»


مقصود از «هم» در این آیه (که نباید از آنها ترسید) کیست؟


الف. همان «ناس» اول در آیه 173 (الَّذینَ قالَ لَهُمُ «النَّاسُ» إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ)، یعنی از آن مردمی که می‌خواهند شما را بترسانند و اینجا نیز آنان را به عنوان معرفی کرد، نترسید.. (المیزان، ج4، ص65)


ب. «ناس» دوم در آیه 173 (الَّذینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ «النَّاسَ» قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ)، یعنی از مردمی که علیه شما جمع شده‌اند نترسید. (البحر المحیط، ج3، ص440)


ج. همان «اولیاؤه» است در معنایی که اولیاؤه را مفعول اول بگیریم؛‌یعنی شما را از دوستانش (کفار) می‌ترساند؛ پس شما از دوستان نترسید. (البحر المحیط، ج3، ص440)


د. ...


 


6) «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ»


اگر مومنان و مسلمانان را ترساند، هر که تصمیم دارد زبان و سخنشان الهی باشد، باید که آنان را از این ترساندن برحذر دارد و به آنها امید بدهد.


به تعبیر دیگر، هر گونه شایعه‏اى که مایه‏ى ترس و یأس مسلمانان گردد، ى است؛ و افراد ترسوى میدان‏هاى نبرد، یار و تحت نفوذ ند؛ در مقابل، مؤمنان شجاع، از ولایت دورند. (تفسیر نور، ج‏2، ص203)


تاملی با خویش


همه می‌دانیم که الان در وضعیت جنگ اقتصادی بسر می‌بریم و مهمترین پشتوانه این جنگ اقتصادی جنگ روانی‌ای است که دشمن به راه انداخته است.


ما چه اندازه در این جنگ روانی وارد شده‌ایم؟


آیا می‌ترسیم و به ترسیدن دامن می‌زنیم؟ یا می‌کوشیم انی را که دچار ترس شده‌اند از ترس بیرون آوریم؟


براستی این شاخص خوبی است که ببینیم در حزب عمل می‌کنیم یا در حزب خداوند؟!


بویژه دقت کنید که ادات حصر (إنما) آورد؛ یعنی تنها و تنها است که در مسیر ترساندن گام برمی‌دارد.


مبادا نقش را بازی کنیم!!


 


7) «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ ...»


شیوه‏ى ارعاب و تهدید، سیاست دائمى قدرت‏هاى ى است. (تفسیر نور، ج‏2، ص203)


 


8)  «إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»


از علائم مومن این است که در جنگ روانی دشمن دچار ترس و هراس نمی‌شود؛ بلکه تنها و تنها از خدا می‌ترسد.


 


9) «فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»


ظاهرا انسان بین دو خوف، مخیر است: خوف فقط از خدا یا خوف از همه چیز!


در واقع، ی که خدا را قبول دارد، او را همه‌کاره عالم می‌دانند، پس تنها و تنها از او می ترسد؛ و ی که از خدا بترسد و کارهایش را با خدا تنظیم کند، از هیچ چیزی نخواهد ترسید، چرا که هیچ در مقابل خداوند هیچ کاری نمی‌تواند د؛


اما ی که خدا را جدی نگرفته و از خدا نترسد، او را از هر چیزی می‌تواند بترساند. (حدیث3)


 


10) «فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»


نفرمود «ان ت وا مومنین»، بلکه با ماضی آورد و فرمود: «ان کنتم مومنین». چرا؟


الف. شاید می‌خواهد اشاره کند که آن ایمان را قبلا باید ب کرده باشید تا در موقعیت خطر، از غیر خدا نترسید.


ب. ماضی دل بر قطعیت یافتن مطلب دارد برخلاف مضارع که دل بر در جریان بودن و هنوز قطعی نشدن مطلب دارد. شاید می‌خواهد بگوید باید ایمان به قطعیت و تمامیت رسیده باشد که انسان فقط از خدا بترسد و از غیر او نترسد.


ج. ...


 


 




[1] . اختلاف قرائت در «خافُونِ» که البته ظاهرا ثمره‌ای در معنا ندارد.


در اغلب قرائات سبع (از جمله در روایت‌های قالون و ورش از نافع)، این کلمه را همواره به صورت  «خافُونِ» (بدون حرف «ی») قرائت کرده‌اند؛


در قرائت اهل بصره (ابوعمرو) و برخی دیگر از قرائات (ابوجعفر، حسن، یزیدی، ابن شنبوذ، قنبل، روایت اسماعیل از نافع، ابن جماز)، این کلمه را در هنگام وقف به صورت «خافُونِ» (بدون حرف «ی») و در هنگام وصل به صورت  «خافُونِی» (با حرف «ی») قرائت کرده‌اند؛


در برخی قرائات (یعقوب و سهل)، این کلمه را همواره به صورت  «خافُونِی» (با حرف «ی») قرائت کرده‌اند.


(معجم القرائات، ج1، ص625؛ ‌الکامل المفصل فی القرائات الاربعه عشر، ص73)


[2] . یدل على هذا الوجه قراءة ابن مسعود و ابن عباس یخوفکم أولیاءه، إذ ظهر فیها أن المحذوف هو المفعول الأوّل. و قرأ أبیّ و النخعی: یخوفکم بأولیائه، فیجوز أن ت الباء زائدة مثلها فی یقرأن بالسور، و ی المفعول الثانی هو بأولیائه، أی: أولیاءه، کقراءة الجمهور. و یجوز أن ت الباء للسبب، و ی مفعول یخوّف الثانی محذوفا أی: یخوّفکم الشرّ بأولیائه، فی ون آلة للتخویف. و قد حمل بعض المعربین قراءة الجمهور یخوف أولیاءه على أن قدیر: بأولیائه، فی إذ ذاک قد حذف مفعولا یخوف لدلالة، المعنى على الحذف، و قدیر: یخوفکم الشرّ بأولیائه، و هذا بعید. و الأحسن فی الإعراب أن ی ذلکم مبتدأ، و ال خبره، و یخوف جملة حالیه.


[3] . برخی «خوف» را منحصر به مواردی دانسته‌اند که ضرری که در پیش روست، یقینی نباشد، برخلاف «حذر» که شامل خویشتنداری از ضررهای محتمل و یقینی است (الفروق فی اللغة، ص235) اما با توجه به نظر نمی‌رسد که وما چنین باشد.


[4] . در الفروق فی اللغة، ص236 تحلیل دیگری از تفاوت این دو ارائه شده که چندان قابل دفاع به نظر نمی‌رسد:


الفرق بین الخوف و الخشیة، أن الخوف یتعلق بالمکروه و بترک المکروه تقول زیدا کما قال تعالى (یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ) و تقول المرض کما قال سبحانه (وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ) و الخشیة تتعلق بمنزل المکروه و لا یسمى الخوف من نفس المکروه خشیة و لهذا قال (یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ) فان قیل ألیس قد قال (إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرائِیلَ) قلنا انه خشی القول المؤدی الى الفرقة و المؤدی الى الشی‏ء بمنزلة من یفعله و قال بعض العلماء یقال خشیت زیدا و لا یقال خشیت ذهاب زید فان قیل ذلک فلیس على الأصل ولکن على وضع الخشیة مکان الخوف، و قد یوضع الشی‏ء مکان الشی‏ء اذا قرب منه.


[5] . همچنین المومنین ع در خطبه غراء بیانی در مورد دارند که قبلا در جلسه 148 حدیث2 گذشت:


http://yekaye.ir/ibraheem-014-22/


[6] . إِنْ هَمَمْنَا بِفَاحِشَةٍ شَجَّعَنَا عَلَیْهَا، وَ إِنْ هَمَمْنَا بِعَمَلٍ صَالِحٍ ثَبَّطَنَا عَنْهُ، یَتَعَرَّضُ لَنَا بِالشَّهَوَاتِ، وَ یَنْصِبُ لَنَا بِالشُّبُهَاتِ، إِنْ وَعَدَنَا کَذَبَنَا، وَ إِنْ مَنَّانَا أَخْلَفَنَا، وَ إِلَّا تَصْرِفْ عَنَّا کَیْدَهُ یُضِلَّنَا، وَ إِلَّا تَقِنَا خَبَالَهُ یَسْتَزِلَّنَا.


[7] . این روایت در الکافی، ج‏3، ص123 را نیز شاید بتوان ناظر به فراز اول این آیه دانست:


عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا مِنْ أَحَدٍ یَحْضُرُهُ الْمَوْتُ إِلَّا وَکَّلَ بِهِ إِبْلِیسُ مِنْ شَیْطَانِهِ مَن [أَنْ] یَأْمُرَهُ بِالْکُفْرِ وَ یُشَکِّکَهُ فِی دِینِهِ حَتَّى تَخْرُجَ نَفْسُهُ فَمَنْ کَانَ مُؤْمِناً لَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهِ...


[8] . در همانجا این حدیث هم آمده که قابل توجه است:


عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ عَرَفَ اللَّهَ خَافَ اللَّهَ وَ مَنْ خَافَ اللَّهَ سَخَتْ نَفْسُهُ عَنِ الدُّنْیَا.


 




ادامه جلسه 842

درخواست حذف اطلاعات

ادامه جلسه 842


 


 


الکافی، ج‏5، ص556-559


عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:


کَانَ مَلِکٌ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ کَانَ لَهُ قَاضٍ وَ لِلْقَاضِی أَخٌ وَ کَانَ رَجُلَ صِدْقٍ وَ لَهُ امْرَأَةٌ قَدْ وَلَدَتْهَا الْأَنْبِیَاءُ فَأَرَادَ الْمَلِکُ أَنْ یَبْعَثَ رَجُلًا فِی حَاجَةٍ فَقَالَ لِلْقَاضِی ابْغِنِی رَجُلًا ثِقَةً فَقَالَ مَا أَعْلَمُ أَحَداً أَوْثَقَ مِنْ أَخِی فَدَعَاهُ لِیَبْعَثَهُ فَکَرِهَ ذَلِکَ الرَّجُلُ وَ قَالَ لِأَخِیهِ إِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أُضَیِّعَ امْرَأَتِی فَعَزَمَ عَلَیْهِ فَلَمْ یَجِدْ بُدّاً مِنَ الْخُرُوجِ فَقَالَ لِأَخِیهِ یَا أَخِی إِنِّی لَسْتُ أُخَلِّفُ شَیْئاً أَهَمَّ عَلَیَّ مِنِ امْرَأَتِی فَاخْلُفْنِی فِیهَا وَ تَوَلَّ قَضَاءَ حَاجَتِهَا. قَالَ نَعَمْ.


فَخَرَجَ الرَّجُلُ وَ قَدْ کَانَتِ الْمَرْأَةُ کَارِهَةً لِخُرُوجِهِ فَکَانَ الْقَاضِی یَأْتِیهَا وَ یَسْأَلُهَا عَنْ حَوَائِجِهَا وَ یَقُومُ لَهَا فَأَعْجَبَتْهُ فَدَعَاهَا إِلَی نَفْسِهِ فَأَبَتْ عَلَیْهِ فَحَلَفَ عَلَیْهَا لَئِنْ لَمْ تَفْعَلِی لَنُخْبِرَنَّ الْمَلِکَ أَنَّکِ قَدْ فَجَرْتِ فَقَالَتِ اصْنَعْ مَا بَدَا لَکَ لَسْتُ أُجِیبُکَ إِلَی شَیْ‏ءٍ مِمَّا طَلَبْتَ فَأَتَی الْمَلِکَ فَقَالَ إِنَّ امْرَأَةَ أَخِی قَدْ فَجَرَتْ وَ قَدْ حَقَّ ذَلِکَ عِنْدِی فَقَالَ لَهُ الْمَلِکُ طَهِّرْهَا فَجَاءَ إِلَیْهَا فَقَالَ إِنَّ الْمَلِکَ قَدْ أَمَرَنِی بِرَجْمِکِ فَمَا تَقُولِینَ تُجِیبُنِی وَ إِلَّا رَجَمْتُکِ فَقَالَتْ لَسْتُ أُجِیبُکَ فَاصْنَعْ مَا بَدَا لَکَ فَأَخْرَجَهَا فَحَفَرَ لَهَا فَرَجَمَهَا وَ مَعَهُ النَّاسُ فَلَمَّا ظَنَّ أَنَّهَا قَدْ مَاتَتْ تَرَکَهَا وَ انْصَرَفَ وَ جَنَّ بِهَا اللَّیْلُ وَ کَانَ بِهَا رَمَقٌ فَتَحَرَّکَتْ وَ خَرَجَتْ مِنَ الْحَفِیرَةِ ثُمَّ مَشَتْ عَلَی وَجْهِهَا حَتَّی خَرَجَتْ مِنَ الْمَدِینَةِ فَانْتَهَتْ إِلَی دَیْرٍ فِیهِ دَیْرَانِیٌّ فَبَاتَتْ عَلَی بَابِ الدَّیْرِ فَلَمَّا أَصْبَحَ الدَّیْرَانِیُّ فَتَحَ الْبَابَ وَ رَآهَا فَسَأَلَهَا عَنْ قِصَّتِهَا فَخَبَّرَتْهُ فَرَحِمَهَا وَ أَدْخَلَهَا الدَّیْرَ وَ کَانَ لَهُ ابْنٌ صَغِیرٌ لَمْ یَکُنْ لَهُ ابْنٌ غَیْرُهُ وَ کَانَ حَسَنَ الْحَالِ فَدَاوَاهَا حَتَّی بَرَأَتْ مِنْ عِلَّتِهَا وَ انْدَمَلَتْ ثُمَّ دَفَعَ إِلَیْهَا ابْنَهُ فَکَانَتْ تُرَبِّیهِ وَ کَانَ لِلدَّیْرَانِیِّ قَهْرَمَانٌ یَقُومُ بِأَمْرِهِ فَأَعْجَبَتْهُ فَدَعَاهَا إِلَی نَفْسِهِ فَأَبَتْ فَجَهَدَ بِهَا فَأَبَتْ فَقَالَ لَئِنْ لَمْ تَفْعَلِی لَأَجْهَدَنَّ فِی قَتْلِکِ فَقَالَتِ اصْنَعْ مَا بَدَا لَکَ فَعَمَدَ إِلَی الصَّبِیِّ فَدَقَّ عُنُقَهُ وَ أَتَی الدَّیْرَانِیَّ فَقَالَ لَهُ عَمَدْتَ إِلَی فَاجِرَةٍ قَدْ فَجَرَتْ فَدَفَعْتَ إِلَیْهَا ابْنَکَ فَقَتَلَتْهُ فَجَاءَ الدَّیْرَانِیُّ فَلَمَّا رَآهُ قَالَ لَهَا مَا هَذَا فَقَدْ تَعْلَمِینَ صَنِیعِی بِکِ فَأَخْبَرَتْهُ بِالْقِصَّةِ فَقَالَ لَهَا لَیْسَ تَطِیبُ نَفْسِی أَنْ تَکُونِی عِنْدِی فَاخْرُجِی فَأَخْرَجَهَا لَیْلًا وَ دَفَعَ إِلَیْهَا عِشْرِینَ دِرْهَماً وَ قَالَ لَهَا تَزَوَّدِی هَذِهِ اللَّهُ حَسْبُکِ فَخَرَجَتْ لَیْلًا فَأَصْبَحَتْ فِی قَرْیَةٍ فَإِذَا فِیهَا مَصْلُوبٌ عَلَی خَشَبَةٍ وَ هُوَ حَیٌّ فَسَأَلَتْ عَنْ قِصَّتِهِ فَقَالُوا عَلَیْهِ دَیْنٌ عِشْرُونَ دِرْهَماً وَ مَنْ کَانَ عَلَیْهِ دَیْنٌ عِنْدَنَا لِصَاحِبِهِ صُلِبَ حَتَّی یُؤَدِّیَ إِلَی صَاحِبِهِ فَأَخْرَجَتِ الْعِشْرِینَ دِرْهَماً وَ دَفَعَتْهَا إِلَی غَرِیمِهِ وَ قَالَتْ لَا تَقْتُلُوهُ فَأَنْزَلُوهُ عَنِ الْخَشَبَةِ فَقَالَ لَهَا مَا أَحَدٌ أَعْظَمَ عَلَیَّ مِنَّةً مِنْکِ نَجَّیْتِنِی مِنَ الصَّلْبِ وَ مِنَ الْمَوْتِ فَأَنَا مَعَکِ حَیْثُ مَا ذَهَبْتِ.


فَمَضَی مَعَهَا وَ مَضَتْ حَتَّی انْتَهَیَا إِلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ فَرَأَی جَمَاعَةً وَ سُفُناً فَقَالَ لَهَا اجْلِسِی حَتَّی أَذْهَبَ أَنَا أَعْمَلُ لَهُمْ وَ أَسْتَطْعِمُ وَ آتِیکِ بِهِ فَأَتَاهُمْ فَقَالَ لَهُمْ مَا فِی سَفِینَتِکُمْ هَذِهِ قَالُوا فِی هَذِهِ تِجَارَاتٌ وَ جَوْهَرٌ وَ عَنْبَرٌ وَ أَشْیَاءُ مِنَ ِّجَارَةِ وَ أَمَّا هَذِهِ فَنَحْنُ فِیهَا قَالَ وَ کَمْ یَبْلُغُ مَا فِی سَفِینَتِکُمْ قَالُوا کَثِیرٌ لَا نُحْصِیهِ قَالَ فَإِنَّ مَعِی شَیْئاً هُوَ خَیْرٌ مِمَّا فِی سَفِینَتِکُمْ قَالُوا وَ مَا مَعَکَ قَالَ جَارِیَةٌ لَمْ تَرَوْا مِثْلَهَا قَطُّ قَالُوا فَبِعْنَاهَا قَالَ نَعَمْ عَلَی شَرْطِ أَنْ یَذْهَبَ بَعْضُکُمْ فَیَنْظُرَ إِلَیْهَا ثُمَّ یَجِیئَنِی فَیَشْتَرِیَهَا وَ لَا یُعْلِمَهَا وَ یَدْفَعَ إِلَیَّ الثَّمَنَ وَ لَا یُعْلِمَهَا حَتَّی أَمْضِیَ أَنَا فَقَالُوا ذَلِکَ لَکَ فَبَعَثُوا مَنْ نَظَرَ إِلَیْهَا فَقَالَ مَا رَأَیْتُ مِثْلَهَا قَطُّ فَاشْتَرَوْهَا مِنْهُ بِعَشَرَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ وَ دَفَعُوا إِلَیْهِ الدَّرَاهِمَ فَمَضَی بِهَا فَلَمَّا أَمْعَنَ أَتَوْهَا فَقَالُوا لَهَا قُومِی وَ ادْخُلِی السَّفِینَةَ قَالَتْ‏ وَ لِمَ قَالُوا قَدِ اشْتَرَیْنَاکِ مِنْ مَوْلَاکِ قَالَتْ مَا هُوَ بِمَوْلَایَ قَالُوا لَتَقُومِینَ أَوْ لَنَحْمِلَنَّکِ فَقَامَتْ وَ مَضَتْ مَعَهُمْ فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَی السَّاحِلِ لَمْ یَأْمَنْ بَعْضُهُمْ بَعْضاً عَلَیْهَا فَجَعَلُوهَا فِی السَّفِینَةِ الَّتِی فِیهَا الْجَوْهَرُ وَ ِّجَارَةُ وَ رَکِبُوا هُمْ فِی السَّفِینَةِ الْأُخْرَی فَدَفَعُوهَا فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمْ رِیَاحاً فَغَرَّقَتْهُمْ وَ سَفِینَتَهُمْ وَ نَجَتِ السَّفِینَةُ الَّتِی کَانَتْ فِیهَا حَتَّی انْتَهَتْ إِلَی جَزِیرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ وَ رَبَطَتِ السَّفِینَةَ ثُمَّ دَارَتْ فِی الْجَزِیرَةِ فَإِذَا فِیهَا مَاءٌ وَ شَجَرٌ فِیهِ ثَمَرَةٌ


فَقَالَتْ هَذَا مَاءٌ أَشْرَبُ مِنْهُ وَ ثَمَرٌ آکُلُ مِنْهُ أَعْبُدُ اللَّهَ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی نَبِیٍّ مِنْ أَنْبِیَاءِ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنْ یَأْتِیَ ذَلِکَ الْمَلِکَ فَیَقُولَ إِنَّ فِی جَزِیرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ خَلْقاً مِنْ خَلْقِی فَاخْرُجْ أَنْتَ وَ مَنْ فِی مَمْلَکَتِکَ حَتَّی تَأْتُوا خَلْقِی هَذِهِ وَ تُقِرُّوا لَهُ بِذُنُوبِکُمْ ثُمَّ تَسْأَلُوا ذَلِکَ الْخَلْقَ أَنْ یَغْفِرَ لَکُمْ فَإِنْ یَغْفِرْ لَکُمْ غَفَرْتُ لَکُمْ فَخَرَجَ الْمَلِکُ بِأَهْلِ مَمْلَکَتِهِ إِلَی تِلْکَ الْجَزِیرَةِ فَرَأَوُا امْرَأَةً فَتَقَدَّمَ إِلَیْهَا الْمَلِکُ فَقَالَ لَهَا إِنَّ قَاضِیَّ هَذَا أَتَانِی فَخَبَّرَنِی أَنَّ امْرَأَةَ أَخِیهِ فَجَرَتْ فَأَمَرْتُهُ بِرَجْمِهَا وَ لَمْ یُقِمْ عِنْدِی الْبَیِّنَةَ فَأَخَافُ أَنْ أَکُونَ قَدْ تَقَدَّمْتُ عَلَی مَا لَا یَحِلُّ لِی فَأُحِبُّ أَنْ تَسْتَغْفِرِی لِی فَقَالَتْ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ اجْلِسْ ثُمَّ أَتَی زَوْجُهَا وَ لَا یَعْرِفُهَا فَقَالَ إِنَّهُ کَانَ لِی امْرَأَةٌ وَ کَانَ مِنْ فَضْلِهَا وَ صَلَاحِهَا وَ إِنِّی خَرَجْتُ عَنْهَا وَ هِیَ کَارِهَةٌ لِذَلِکِ فَاسْتَخْلَفْتُ أَخِی عَلَیْهَا فَلَمَّا رَجَعْتُ سَأَلْتُ عَنْهَا فَأَخْبَرَنِی أَخِی أَنَّهَا فَجَرَتْ فَرَجَمَهَا وَ أَنَا أَخَافُ أَنْ أَکُونَ قَدْ ضَیَّعْتُهَا فَاسْتَغْفِرِی لِی فَقَالَتْ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ اجْلِسْ فَأَجْلَسَتْهُ إِلَی جَنْبِ الْمَلِکِ ثُمَّ أَتَی الْقَاضِی فَقَالَ إِنَّهُ کَانَ لِأَخِی امْرَأَةٌ وَ إِنَّهَا أَعْجَبَتْنِی فَدَعَوْتُهَا إِلَی الْفُجُورِ فَأَبَتْ فَأَعْلَمْتُ الْمَلِکَ أَنَّهَا قَدْ فَجَرَتْ وَ أَمَرَنِی بِرَجْمِهَا فَرَجَمْتُهَا وَ أَنَا کَاذِبٌ عَلَیْهَا فَاسْتَغْفِرِی لِی قَالَتْ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ ثُمَّ أَقْبَلَتْ عَلَی زَوْجِهَا فَقَالَتِ اسْمَعْ ثُمَّ تَقَدَّمَ الدَّیْرَانِیُّ وَ قَصَّ قِصَّتَهُ وَ قَالَ أَخْرَجْتُهَا بِاللَّیْلِ وَ أَنَا أَخَافُ أَنْ یَکُونَ قَدْ لَقِیَهَا سَبُعٌ فَقَتَلَهَا فَقَالَتْ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ اجْلِسْ ثُمَّ تَقَدَّمَ الْقَهْرَمَانُ فَقَصَّ قِصَّتَهُ فَقَالَتْ لِلدَّیْرَانِیِّ اسْمَعْ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ ثُمَّ تَقَدَّمَ الْمَصْلُوبُ فَقَصَّ قِصَّتَهُ فَقَالَتْ لَا غَفَرَ اللَّهُ لَکَ قَالَ ثُمَّ أَقْبَلَتْ عَلَی زَوْجِهَا فَقَالَتْ أَنَا امْرَأَتُکَ وَ کُلُّ مَا سَمِعْتَ‏ فَإِنَّمَا هُوَ قِصَّتِی وَ لَیْسَتْ لِی حَاجَةٌ فِی الرِّجَالِ وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ تَأْخُذَ هَذِهِ السَّفِینَةَ وَ مَا فِیهَا وَ تُخَلِّیَ سَبِیلِی فَأَعْبُدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی هَذِهِ الْجَزِیرَةِ فَقَدْ تَرَی مَا لَقِیتُ مِنَ الرِّجَالِ فَفَعَلَ وَ أَخَذَ السَّفِینَةَ وَ مَا فِیهَا فَخَلَّی سَبِیلَهَا وَ انْصَرَفَ الْمَلِکُ وَ أَهْلُ مَمْلَکَتِهِ.


 


تدبر


1) «یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ»


اگر شادمانند، به خاطر مواجهه با نعمت و فضل خداوند است که شادمانند.


هرچه امر خوب و دلپسندی به ما می‌رسد، از جانب خداست؛


ی که امور را از جانب خدا ببیند، هر نعمتی را بشارت‌بخش نویدی از جانب خدا می‌بیند و با دریافت هر نعمتی، نه‌تنها از خود آن نعمت بهره‌مند می‌شود، بلکه آن را به عنوان بشارتی الهی می‌بیند و در واقع، از هر نعمتی دو بهره می‌برد: یکی بهره‌مندی از مزایای خود آن نعمت، دوم بهره‌مندی از آن نعمت به عنوان بشارتی از رحمت و لطف خدا به خویش.


 


2) «یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذینَ ... ؛ یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ»


چرا در این آیه دوباره کلمه «یستبشرون» را تکرار کرد؟


الف. می‌تواند تکرار از باب تاکید باشد که در این صورت «نعمت و فضل» بیانی برای بشارت ذکر شده در آیه قبل می‌باشد؛ یعنی آن بشارتی که در مورد افرادی که هنوز به آنها ملحق نشده‌اند، می‌دهند بشارت به نعمت و فضلی از جانب خداست. (الکشاف، ج1، ص440 ؛ البحر المحیط، ج‏3، ص433)


ب چه‌بسا این «یستبشرون» استیناف باشد و نه تاکید و یا تکرار، یعنی مطلبی مستقل از مطلب قبلی باشد؛ آنگاه:


ب.1. مقصود این است که بشارت اول در مورد دیگران است ولی بشارت دوم در مورد خودشان (البحر المحیط، ج‏3، ص434 )


ب.2. این بشارتی که در این آیه آمد، اعم از بشارت به خود آنها و بشارت در مورد دیگران است چرا که در ادامه همین آیه، عبارت «خدا اجر مومنان را ضایع نمی‌کند» را افزود که شامل همگان می‌شود؛ و ظاهرا بدین جهت است که کلمه «یستبشرون»‌ را دوباره ذکر کرد [چرا که یک بشارت عام‌تری را دارد مطرح می‌کند]. (المیزان، ج2، ص61)


ب.3. ...


ج. این بشارت نه تاکید است نه مستقل از عبارت قبل، بلکه حال برای ضمیر «یحزنون» می‌باشد؛ یعنی: ناراحت نمی‌شوند در حالی که و به خاطر اینکه مورد بشارت به نعمت و فضل خداوند قرار گرفته‌اند، هیچ گونه غمی ندارند. (به نقل از: البحر المحیط، ج‏3، ص434 )


د. ...


 


3) «یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ»


نعمت و فضل را به صورت نکره و مبهم آورد. چرا؟


الف. نه فقط این دو، بلکه در «عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» نیز روزی‌ای که به آنان داده می‌شود را مبهم گذاشت تا ذهن شنونده به سراغ هر روزی و نعمت و فضل و ممکنی برود و نشان دهد که همه چیز بدانها داده می‌شود. (المیزان، ج2، ص61)


ب. به نعمت و فضلی می‏رسند که برای ما شناخته شده نیست. (تفسیر نور، ج‏1، ص651)


ج. این نکره و نامعین آوردن نعمت، دل بر تعظیم و تفخیم دارد یعنی بقدری این نعمت عظیم است که نمی‌توان آن را شناخت چنانکه در حدیث آمده است «چیزهایی که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه در قلب ی خطور نموده است». (البحر المحیط، ج‏3، ص434)[1]


د. ...


 


4) «یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ»


بعد از عبارت «نعمة من الله» کلمه «و فضلٍ»‌ را افزود، که یعنی «و فضلٍ من الله».


اینکه کلمه «فضل» را قبل از «من الله» نیاورد (یعنی نفرمود: «بنعمة و فضلٍ من الله») ظاهرا نشان می‌دهد که اصراری هست بر اینکه این فضل، امری است متمایز از آن نعمت؛ یعنی این دو بشارت دریافت می‌کنند: ‌بشارتی به نعمت و بشارتی به فضل. تفاوت این دو در چیست؟


الف. اگر صرفا پاداش عمل آنها داده شود چندان بشارت معنی ندارد؛ برای همین با تعبیر «نعمت» به پاداش عمل آنها، و با تعبیر «فضل»‌ به افزوده‌ای بر آن پاداش اشاره کرد. (مجمع‌البیان، ج2، ص884)[2] که این بیان، تناسب دارد با آیه «لِلَّذینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى‏ وَ زِیادَةٌ» (یونس/26) و درباره این زیادت،


الف.1. برخی گفته‌اند آن رحمت‌های اضافه بر پاداش عمل خود آنهاست،


الف.2. برخی گفته‌اند آن چیزی است که افزودن آن به پاداش، مایه سرور خاص و بشارت آنان می شود؛


الف.3. برخی گفته‌اند این «فضل» شرح نعمت بهشتی است که نعمتهای بهشت مانند دنیا نیستند که صرفا همانی باشند که الان هستند، بلکه نعمتهای بهشتی دائما در حال بسط و فزونی یافتن‌اند و با این تعبیر، بدان فزونی درون خود نعمت اشاره شده است. (البحر المحیط، ج‏3، ص434)


ب. این تعدد لفظ برای تاکید و بیان مبالغه در پاداشی است که بدانها داده می‌شود. (مجمع‌البیان، ج2، ص884)


ج. این بشارتی که در این آیه آمد، اعم از بشارت به خود آنها و بشارت در مورد دیگران است چرا که در ادامه همین آیه عبارت «خدا اجر مومنان را ضایع نمی‌کند» را افزود که شامل همگان می‌شود؛ و ظاهرا بدین جهت است که کلمه «یستبشرون»‌را تکرار کرد و با کلمه «فضل» را نیز اضافه نمود. (المیزان، ج2، ص61)


د. ...


 


5) «یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ»‏


در عالم برزخ، بشارت وشادمانی وجود دارد. (تفسیر نور، ج‏1، ص651)


 


6) «یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یُضیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنینَ»


از کنار هم گذاشتن این آیه و دو آیه قبل می‌توان نتیجه گرفت که این آیات در مقام بیان اجر مومنان است؛ که این اجر، روزی‌خاصی است که نزد پروردگار برایشان مقدر شده، و این روزی، نعمت و فضلی از جانب خداوند است؛ و مشخصه اصلی این نعمت و فضل آن است که به نحوی است که هیچ جای ترس و اندوهی باقی نمی‌گذارد؛ ‌یعنی هم هر آنچه می‌خواهند بدانها داده می‌شود و از هرچه ناخوش دارند دور نگه داشته می‌شوند (غصه نداشتن چیزی را نمی‌خورند) و هم هیچگاه این نعمتها را از آنها نمی گیرند و ترسی از اینکه در آینده چه وضعی ممکن است پیش آید ندارند؛


به تعبیر دیگر، حقیقت آن رزق نزد پروردگار، با آن شادمانی به فضلی که خدا بدانها داده، با این بشارت به نعمت و فضل، و آن نفی هر گونه ترس و غم، همگی به یک امر واحد برمی‌گردد. (المیزان، ج2، ص61-62)


 


7) «یَسْتَبْشِرُونَ ... أَلاَّ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ؛ یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ»


در آیه قبل موضوع بشارت را این قرار داد که هیچ خوف و حزنی ندارند؛ و بیان شد که نفی خوف و حزن، به معنای برطرف همه نگرانی‌های مربوط به گذشته (غم) و آینده (خوف) و اثبات ضمنی همه نعمتها تا ابد است (جلسه قبل، تدبر5).


در این آیه موضوع بشارت را نعمت و فضل خداوند دانست؛


می‌توان نتیجه گرفت که این نفیِ «خوف و حزن» ، روی دیگر همان اثبات «نعمت و فضل» است. (المیزان، ج2، ص62)


 


8) «أَنَّ اللَّهَ لا یُضیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنینَ»


پاداش عملکرد مؤمنان، تضمین شده است. (تفسیر نور، ج‏1، ص651)


انسانی که بر اساس ایمان رفتار می‌کند، بسیاری از اوقات در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرد که باید از نفع ظاهری خود صرف نظر کند و تن به ضرر مادی و دنیوی بدهد. هرچه درجه ایمان شخص بالاتر باشد، بقدری در چنین موقعیت‌هایی قرار می‌گیرد که افرادی که بیرون از گود ایستاده‌اند چه‌بسا او را به نفهمی و کودنی متهم کنند؛ حتی اگر آن شخص، شخصیت برجسته‌ای همچون المومنین ع باشد.


در روایت است که به ایشان گفتند بسیاری از مردم بر این باورند که معاویه از شما زیرکتر است!


حضرت پاسخ داد: به خدا س.گند معاویه زیرکتر از من نیست؛ ‌ولیکن او نیرنگ‌بازی و فجور (= وج از حد) می‌کند؛ و اگر نبود که من اهل نیرنگ نیستم [می‌دیدید که بر اساس منطق شما هم] زیرکترین مردم می‌بودم! (نهج‌البلاغه، خطبه200)[3] و در جای دیگر چنین تعبیر کرد که «اگر تقوی نبود من زیرکترین عرب شمرده می‌شدم» (کافی، ج8، ص24)[4]


و در جایی مطلب را این گونه تفصیل داد:


امروزه در زمانی واقع شده‌ایم که اغلب اهل زمانه نیرنگ زدن را زرنگی می‌پندارند و نادانان، نیرنگ‌بازی را حُسنِ ‌تدبیر قلمداد می‌کنند! آنان را چه می‌شود؟! خدا بکشدشان! بسیار می‌شود که شخص آگاهی که تحولات و دگرگونی‌ها را درک می‌کند وجه وج از مشکلات را می‌فهمد، اما در برابرش مانعی از امر و نهی خداوند است پس در حالی که توان انجام کاری را داشته آن را رها می‌کند و ی که اندک خویشتنداری‌ای در امر دین ندارد فرصت را غنیمت می‌شمرد! (نهج‌البلاغه، خطبه41)[5]


تطبیق بر وضعیت روز


امروزه کشور در یک وضعیت نامطلوب اقتصادی بسر می‌برد! و همین موجب شده که برخی از ترس اینکه مبادا ارزش پولشان افت کند و «ضرر کنند»، دائما به ید چیزهای غیرضروری روی می‌آورند و بدین سان، هاب بازار دامن می‌زنند. اما ی اگر واقعا مومن باشد، به خاطر خدا از ورود در این هاب خودداری خواهد کرد، و شک ندارد که «ضرر نمی‌کند»؛ ‌زیرا خداوند اجر مومنان را ضایع نمی‌گرداند.


حکایتی که در حدیث 4 گذشت، نمونه خوبی از این مدعاست.


 


9) «أَنَّ اللَّهَ لا یُضیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنینَ»


تنها ی کار خوب را - هنگامی که با ضرر مادی و دنیوی و اجتماعی و ... همراه باشد - انجام می‌دهد که مومن باشد و باور داشته باشد که عملش در عالَم هدر نمی‌رود و خداوند کار او را بی‌پاداش نمی‌گذارد.


نکته تخصصی فلسفه دین و فلسفه اخلاق:


تاملی در اخلاق سکولار و اخلاق دینی


بسیاری از انسان‌های بی‌دین و جوامع سکولار را می‌توان دید که در ظاهر اخلاقیات را رعایت می‌کنند؛ و این امر باعث به غلط افتادن عده‌ای شده که گاه مدعی می‌شوند اخلاق سکولار بهتر از اخلاق دینی است!


اشتباه این ادعا آن است که توجه نکرده که:


معیار اصلی اخلاقی بودن آن است که شخص در شرایط بحرانی اخلاق را رعایت کند؛ نه در شرایط عادی!


در شرایط عادی، بسیاری از اوقات، رعایت اخلاق، موجب منافع مادی می‌شود: ما وبر، جامعه‌شناس معروف آلمانی، در کتاب معروف خویش (اخلاق پروتستانیسم و روح سرمایه‌داری) تحلیل می‌کند که نظام سرمایه‌داری مبتنی بر اعتماد متقابل است و چگونه در این نظامِ بشدت منفعت‌محور، سرمایه‌ی «اعتماد» مهمتر از هر سرمایه مادی دیگری است؛ و برای جلب اعتماد باید اوصافی مانند راستگویی را بسیار جدی گرفت. پس حتی راستگو بودن هم وما به معنای اخلاقی بودن نیست! از این رو، در موقعیت‌های بحرانی است که اخلاقی بودن انسانها واقعا معلوم می‌شود.


انسان ذاتا کمال‌جو و منفعت‌طلب است؛ یعنی هر انسانی در هر اقدام خویش طالب وضع بهتر است و تنها و تنها زمانی حاضر است از یک وضع مطلوب دست بردارد که هدف بالاتر و وضع مطلوبتری را سراغ داشته باشد.


بدین جهت است که تنها یک ایمان دینی می‌تواند ضمانت اجرای کافی برای انسان باشد که انسان از منافع مادی و عادی خود - حتی در جایی که ی متوجه نمی‌شود - صرف نظر کند.


از این روست که شهادت و ایثار، تنها در منطق انی موجه است که «مومن» باشند؛ و باور داشته باشند که خداوند اجر مومنان را ضایع نمی‌کند؛ و اگر ی مومن به خدا و آ ت نباشد و جانش را فدا کند (مانند انی که به خاطر باقی ماندن نامشان خود را فدا می‌کنند) تنها و تنها دچار توهم شده است!


توضیح تکمیلی در تدبر بعد


 


10) «أَنَّ اللَّهَ لا یُضیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنینَ»


خداوند اجر «مومنان» را ضایع نمی‌کند، نه اجر هر را! یعنی « انی که ایمان ندارند» معلوم نیست که اجرشان باقی بماند و ضایع نشود!


بحثی در فلسفه اخلاق و فلسفه دین


آیا عمل خیر از انی که خدا و آ ت را قبول ندارند، پذیرفته می‌شود؟!


برخی می‌پندارند چون کار خوب خوب است، هر آن را انجام دهد شایسته پاداش الهی است، هرچند که خدا را قبول نداشته باشد.


اشتباه این افراد آن است که توجه نکرده‌اند که «کار خوب» برای «واقعا خوب بودن» دو جنبه را با هم باید داشته باشد: حُسن فاعلی و حسن فعلی؛ یعنی هم خود کار، کار خوبی باشد و هم انجام دهنده‌اش انگیزه صحیح و واقعا خوبی از انجام آن کار داشته باشد. و شاهد واضحش هم این است که همه می‌دانیم کار فرد ریاکار، بی‌ارزش و بلکه گاه گناه و بد است!


به تعبیر دیگر، ی می‌تواند از دیگری اجری طلب کند که آن کار را برای او انجام داده باشد؛ نه اینکه در اموال او بدون اجازه او تصرف کند و کار دلخواه خویش را انجام دهد و انتظار پاداش هم داشته باشد. اگر ی بیاید و در زمین شما و با مصالح ساختمانی شما، بدون اجازه شما و بلکه برخلاف نقشه شما، خانه‌ای به دلخواه خود بسازد، آیا حق دارد در پایان مطالبه اجر کند، یا همین کارش وی را شایسته مجازات می‌کند؟!


پاداش ا وی هم برای ی که جهت‌گیری خود را به سوی خدا و آ ت قرار نداده است، بی‌معناست و شاید بدین جهت است که خداوند در آیات متعدد از «حبط» [= نابود شدن] عمل کافران سخن گفته است: «مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کافِرٌ فَأُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ» (بقره/217) «مَنْ یَکْفُرْ بِالْإیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» (مائده/5) و این حبط عمل آنان به خاطر کفر ورزیدن، جزای عمل [یعنی جزای کفر ورزیدنِ] آنان است: «وَ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» (اعراف/147)


تکمله


مقصود از «کفر»ی که عمل را هبط می‌کند، کفر واقعی و عناد و سرکشی در برابر خداوند است، نه صِرف بی‌خبر بودن از دین الهی. یعنی، اگر ی در معرض دین حق قرار نگرفته باشد و بر اساس فطرت خود کارهای خوب را انجام دهد، در واقع بر اساس گرایش خداجویانه خویش کار را انجام داده، و علی‌القاعده چنین ی ثواب و بهره‌ای از عمل خویش در آ ت خواهد برد. (برای تفصیل این بحث: ر.ک: مطهری، عدل الهی، فصل «عمل خیر از غیرمسلمان»)


 


 




[1] . و فی ن دلالة على بعض غیر معین، و إشارة إلى إبهام المراد تعظیما لأمره و تنبیها على صعوبة إدراکه، کما جاء فیها «ما لا عین رأت، و لا أذن سمعت، و لا خطر على قلب بشر».


[2] . علامه طباطبایی با استناد به بقیه آیه که می‌فرماید «خدا پاداش مومنان را ضایع نمی‌کند» این معنا برای آیه را بعید دانسته است؛ در حالی که بر اساس قاعده امکان استفاده از یک لفظ در چند معنا، صحت معنا نیازی ندارد که حتما با سیاق هماهنگ باشد چنانکه این را خود علامه در جای دیگر فرموده که از آیه «قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فی‏ خَوْضِهِمْ یَلْعَبُون» (انعام/91)‏ متناسب با فرازهای «قُلِ اللَّهُ»‏ ، «قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ» ، ‏«قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فی‏ خَوْضِهِمْ» و «قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فی‏ خَوْضِهِمْ یَلْعَبُون‏» می‌توان چند معنای متفاوت برداشت کرد که همگی صحیح‌اند.


[3] . وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدْهَى مِنِّی وَ لَکِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ وَ لَوْ لَا کَرَاهِیَةُ الْغَدْرِ لَکُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاس‏.


[4] . لَوْ لَا ُّقَى لَکُنْتُ أَدْهَى الْعَرَب‏


[5] . وَ لَقَدْ أَصْبَحْنَا فِی زَمَانٍ قَدِ اتَّخَذَ أَکْثَرُ أَهْلِهِ الْغَدْرَ کَیْساً وَ نَسَبَهُمْ أَهْلُ الْجَهْلِ فِیهِ إِلَى حُسْنِ الْحِیلَةِ مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ قَدْ یَرَى الْحُوَّلُ الْقُلَّبُ وَجْهَ الْحِیلَةِ وَ دُونَهَا مَانِعٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْیِهِ فَیَدَعُهَا رَأْیَ عَیْنٍ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَیْهَا وَ یَنْتَهِزُ فُرْصَتَهَا مَنْ لَا حَرِیجَةَ لَهُ فِی الدِّینِ.